Vertaalkritiek? Wat is dat?

1.
Enquists openingszin is ook in het Zweeds niet helemaal jofel, maar de vertaler heeft dat nog verergerd door de samentrekking veel verder door te voeren dan in het origineel.
2.
Wordt dit het begin van een volwassen vertaalkritiek?

Heel mooi stuk, Barber. Wel jammer dat je de naam van de Enquistvertaler niet noemt, dat lijkt me het allereerste wat je bij een vertaalkritiek moet doen (omdat de ene vertaler de andere niet is). Overigens, wat gaat er precies fout bij die samentrekking? Is het probleem niet eerder dat ‘als lijfarts van de Deense koning Christian VII’ ook lijkt te worden samengetrokken? Vergelijk een m.i. correcte zin als ‘Om vier uur begon het te regenen, een uur later te hagelen’. Wat overigens niets afdoet aan je verhaal. Ja, hopelijk wordt dit het begin van een volwassen vertaalkritiek!

Dat is wat lastig uitleggen voor wie de Zweedse zinsbouw niet kent. Dit staat er in het origineel:
“Den 5 april 1768 anställdes Johann Friedrich Struensee som den danske konungen Christian den sjundes livläkare, och avrättades fyra år senare.”
Misschien is herkenbaar dat er in ieder geval twee persoonsvormen zijn en niet één als in de vertaling, maar er wordt wel samengetrokken op het onderwerp en dat is ook in het Zweeds niet echt fraai na zo’n tijdsbepaling aan het begin.

Puur genot. 

Ook bij mij rinkelen er bellen en flitsen er (rode) lampjes als er iemand op de xe van de xe van het jaar x wordt aangesteld én terechtgesteld; al is het natuurlijk niet ondenkbaar dat iemand zich op de eerste dag in een nieuwe functie belangrijk vergaloppeert, het roept toch interessante vragen op. Maar goed, dat werd er niet bedoeld, getuige de jaren van lijfartsenij die verstreken tussen het moment van aanstelling en dat van terechtstelling.

Overigens was er een tijd dat het werk centraal stond en niet de maker ervan, zodat een vertaalkritiek zich richtte op de kwaliteit van een vertaling, ongeacht van wie die vertaling was. Als dit de aanzet mag zijn tot een nieuwe of volwassen vertaalkritiek, lijkt me de vraag op zijn plaats welk doel de vertaalkritiek in onze tijd precies heeft of zou moeten hebben.

@Gallia. Het werk centraal, en niet de maker? Ja, uiteraard. Maar de namen van schrijvers noemen we ook als we hun werk bespreken, omdat we aannemen dat de persoon van de maker de aard van het maaksel bepaalt (en dat er dus iets is wat verschillende maaksel van dezelfde maker gemeen hebben). En dat geldt voor vertalingen ook.

Beste Martin,
Dat verscheidene maaksels van één maker de aard van die maker gemeen hebben, ja, daar ben ik het mee eens. Maar een vertaler (laten we die voor het gemak maker 2 noemen) heeft te maken met maaksels van meer dan een maker 1 (de schrijver). Het lijkt mij dan dat de aard van maker 2 veel minder herkenbaar is in het maaksel dan de aard van maker 1; maker 2 zal in zijn/haar vak behoorlijk kameleontische kwaliteiten aan de dag moeten leggen, of is dat een kwestie van vertaalopvatting en bedoel je te zeggen dat de aard van de vertaler moet doorschemeren in zijn/haar gehele oeuvre?

@Gallia. Vaak wordt de vergelijking met muziekuitvoeringen gemaakt, en niet ten onrechte dunkt me: het gaat daarbij om de muziek, maar die klinkt in de ene uitvoering toch anders dan in de andere, en aan dat verschil koppelen we de naam van de uitvoerder. Vertalingen worden ook auteursrechtelijk beschermd als oorspronkelijke werken, wat overigens o.a. inhoudt dat het verplicht is de naam van de vertaler te vermelden als je uit diens werk citeert… Hoe dan ook, auteursrecht of niet, ik ben er inderdaad van overtuigd dat de vertaler doorschemert in zijn/haar hele oeuvre. Niet als doel, maar als onvermijdelijk gevolg van de persoon die je bent en het soort creatieve keuzes dat je maakt, hoe kameleontisch je ook probeert te zijn. (Zie trouwens ook de site van het tijdschrift Tirade, http://www.tirade.nu, waar Rokus Hofstede en ik afgelopen zomer over dit soort dingen hebben geblogd.) Grappig, direct een fundamentele discussie op de eerste dag!

Beste Martin,
Het lezen wordt op deze manier steeds spannender, want natuurlijk moet ik mijn boekenkast in om dit experiment uit te voeren. 

Mijn vraag (wat is het doel, of moet het zijn, van de hedendaagse vertaalkritiek?) blijft van kracht.

Ik ben benieuwd naar de eventuele antwoorden en kom hier zeker terug. Dank voor je verwijzing naar Tirade.

Het doel van hedendaagse vertaalkritiek? Daar zeg ik ook iets over in mijn eigen recensie van Madame Bovary op deze site. Volgens mij kan vertaalkritiek, hedendaags of niet, alleen maar inhouden dat je probeert iets te zeggen over het eigen karakter van de vertaling als nieuwe tekst die een visie geeft op een bestaande tekst (die overigens alleen maar kan bestaan in die en andere visies, en dus geen onveranderlijk gegeven is).

Ik ga die naam niet noemen, hoor. Zoiets gaat een eigen leven leiden en dat is nu juist niet de bedoeling. Het was een voorbeeld om te laten zien hoe willekeurig je kritiek kunt plegen. Wie gaat googlen moet het zelf weten.
  Wat de functie is van vertaalkritiek? Duidelijk maken dat een vertaler een uitvoerend kunstenaar is, net als een acteur of zanger, al is híj onzichtbaar. De vertaling is zijn performance. Vertalen is een ultieme vorm van close reading, dat mag je tenminste hopen en tegelijk een samenhangende interpretatie van het gelezen werk. Vergelijking maakt aanschouwelijk wat de stilistische en inhoudelijke charme is. Iedere keuze maakt uit, maar vooral het effect als geheel. Wie wel eens vertaalde poëzie vergelijkt met oorspronkelijke weet hoe duizelingwekkend het aantal mogelijkheden is.
  Nu vergt echte vertaalkritiek op papier veel ruimte en ik begrijp dat krantenredacties en ook lezers daar niet van gediend zijn, maar af en toe zo’n aanschouwelijke analyse is veelzeggend en vermakelijk. Zo’n trein die leest of die ene fout of pluim is niks gedaan. Daar zou geen acteur of zanger genoegen mee nemen.
  Niemand snapt de rol van de vertaler. Wat is het probleem; er was toch al een tekst? Zie de reacties toen hier de nieuwe Bijbelvertaling verscheen. Die zou blasfemisch zijn volgens sommigen, de Statenbijbel indachtig. Alsof God ooit de goedheid had Zijn Woord in rederijkersnederlands te laten neerdalen. Die vertaling was onvolledig en onvolmaakt, én hij had kracht en schoonheid. Maar hij kwam woord voor woord van een groepje scholars van toen; het was hún interpretatie.
  Het besef dat iedere vertaling en zelfs iedere lezing een interpretatie is, maakt je vrijer ten aanzien van taal. Taal is geen absoluut gegeven. Taal is altijd in wording, behalve ABN, het enige waar een vertaler voor moet waken.

Barber van de Pol

Of in het Duits. Überhaupt het Latijn uit, al was het indertijd kennelijk geen probleem dat de oorspronkelijke Bijbelteksten waren opgetekend in het Hebreeuws? Oudgrieks? Met de Bijbel maak je het verhaal over de vertaling als interpretatie heel aanschouwelijk; aan de hand van de (receptie van) Bijbelvertalingen door de eeuwen heen zou je zelfs tot een historische beschouwing van vertaalkritiek kunnen komen. Wat leuk! En wat apart, want ik heb begrepen dat de vertaalkritiek als tak van wetenschap nog niet lang bestaat (zie DBNL), iets wat trouwens wordt bevestigd doordat het woord vertaalkritiek niet eens is opgenomen in de DvD. Daar stond ik dan wel weer van te kijken.

Maar goed. De vertaler als uitvoerend kunstenaar en de vertaling als zijn performance. Als het doel is van vertaalkritiek om dat duidelijk te maken, moet de naam van de uitvoerend kunstenaar in kwestie worden genoemd en moet het oeuvre van de vertaler in de kritiek worden betrokken. Overigens denk ik dat dan de vertaalkritiek is voorbehouden aan de wetenschap of aan gespecialiseerde bladen. Iemand zou dat dan ook moeten uitleggen aan al die critici die voor (prominente) tijdschriften boekrecensies verwarren met vertaalkritiek en aldus, naar beide kanten, een halfwassen product afleveren.
Gallia

Mooi stuk en prikkelende reacties; ik ga dit mijn vertaalstudenten zeker laten lezen - maar: “Wijlen mr. K.L Poll, decennialang baas boeken van NRC Handelsblad, waarvoor ik schreef, wou als enige theorie ooit kwijt dat een criticus op drie dingen moet letten: 1) wat heeft de schrijver gewild? 2) is hem dat gelukt? 3) wat vind ik er van?” Zeker vanuit wat modernere literatuuropvattingen dan die van K.L. Poll is het uiteraard onmogelijk die eerste twee vragen te beantwoorden. Het is toch altijd de op z’n best een intersubjectieve beoordeling die een criticus z’n oordeel (antwoord op vraag 3) aanreikt.

In de literatuurwetenschap/verhaalanalyse is men om die reden dan ook overgestapt op een meetbaardere formulering: 1. in hoeverre zijn verhaalelementen consistent aanwezig in de tekst en vormen ze verteltechnieken; 2. wat is het effect van deze verhaalelementen/verteltechnieken; 3. in hoeverre dient het effect ervan zijn doel (de tekst)? En op basis daarvan: vind ik de tekst geslaagd? Als je bron- en doeltekst op die manier analyseert en de antwoorden vergelijkt, kom je tot een vrij objectief oordeel over de kwaliteit van een vertaling, lijkt me. Daarbij staat dan de tekst/vertaling centraal, terwijl hier juist gepleit wordt (als ik het goed heb begrepen) voor vertalERkritiek: een beoordeling van de vertaler als kunstenaar. Wat ook prima is, zolang die wordt onderbouwd door een, als boven beschreven, analytische beschouwing van haar/zijn werk. Ik ben benieuwd naar de reactie van uw studenten.