Deel Facebook Twitter / X LinkedIn
Een paar maanden gelden stuitte ik op de serie ‘Technology Supercycle’ van de Spaanse en in het Verenigd Koninkrijk woonachtige beeldend kunstenaar Eva Prada Rodriguez. In deze klassiek opgezette olieverfschilderijen combineert Prada Rodriguez traditionele, figuratieve technieken, zoals clair-obscur, met technologische concepten. Haar schilderij ‘New Idols’ (2024) verwijst bijvoorbeeld naar Caravaggio’s ‘De graflegging’ en Michelangelo’s ‘Pietà’, maar in plaats van de graflegging van Christus staat hier de dood van de mens(heid) centraal. Die wordt overigens niet gedragen door een rouwende Maria, maar door een anonieme AI-robot die weliswaar is gehuld in Maria’s gewaad, maar niet haar emotionele en daarmee menselijke gezichtsuitdrukking heeft. Zodoende reageert Prada Rodriguez op de fatale menselijke afhankelijkheid van technologie en de mate waarin technologie, zeker vanuit het idee van techno-futurisme, religieuze proporties aanneemt.
Ook in haar meest recente schilderij ‘The Death of the Internet’ (2025) reflecteert Prada Rodriguez op dit techno-futurisme, dat sterk gelooft dat technologische vooruitgang allerlei maatschappelijke, economische en emotionele problemen zal oplossen. De komst van het internet, voor zover je kan spreken over het internet als een enkelvoudig fenomeen met een concreet beginpunt, werd beschouwd als de belofte van een open wereldwijd netwerk dat kennis deelt, mensen optimaal verbindt door fysieke grenzen te overstijgen en totale vrijheid en privacy garandeert. Van die belofte is, zoals de titel van Prada Rodriguez’ schilderij al aangeeft, weinig overgebleven: in een hedendaagse vanitas ligt een naakte en geketende man op een gebroken klif, onder zijn lijf twee canonieke werken van het techno-futurisme – Future Shock (1970) van de Amerikaanse schrijver Alvin Toffler en The Singularity Is Near (2005) van de computerwetenschapper Raymond Kurzweil – die fungeren als brokstukken van een technologische belofte die in een grote deceptie is veranderd. De afwezigheid van een gezicht bij de man, in combinatie met het gebarsten masker naast hem, laat des te meer zien hoe de mensheid in dit postdigitale tijdperk haar identiteit en kennis over zichzelf en de wereld is kwijtgeraakt. Waar het internet, vanuit het techno-futurisme, juist voor meer kennis en dus zekerheid had moeten zorgen, heeft het eerder geleid tot een doolhof van algoritmische chaos, dataonduidelijkheid en een vervaging tussen waarheid en leugens. Hoe weten we nog wie we zijn en wat betekenis heeft als alles om ons heen wordt geleid door kunstmatigheid?
Bij het lezen van Netwijdte. De sublieme verbeelding van het internet in de Nederlandse en Vlaamse roman van letterkundige Ruben Vanden Berghe moest ik weer denken aan het werk van Eva Prada Rodriguez, in het bijzonder aan ‘The Death of the Internet’. In zijn indrukwekkende studie, waarmee hij zijn doctoraatstitel aan de Universiteit Gent heeft behaald, stelt Vanden Berghe eenzelfde vraag als Prada Rodriguez: hoe zorgen het internet en kunstmatige intelligentie voor epistemologische en ontologische onzekerheid in de postdigitale samenleving?
Januskoppen van het internet
In Netwijdte is die vraag over epistemologische twijfel onderdeel van een bredere hoofdvraag. Vanden Berghe onderzoekt namelijk hoe de sublieme verbeelding van het internet wordt geconstrueerd in 26 Nederlandse en Vlaamse romans, die op uiteenlopende wijze de verschillende representaties en invloeden van het internet verbeelden. Daarmee geeft hij een specifiekere definitie van het internet dan Prada Rodriguez. In tegenstelling tot de beeldend kunstenaar heeft Vanden Berghe het niet over ‘het internet’ als een eenduidige uitvinding, met een duidelijk beginpunt en een lineaire ontwikkeling, maar als een complexe en meervoudige ‘verzameling netwerken en informatietechnologieën’.
In feite heeft het internet een januskop, of verschillende januskoppen. Aan de ene kant wordt het internet gepresenteerd als een tamelijk concreet en behapbaar fenomeen. Voor velen is het internet toegankelijk via een elektronisch scherm (telefoon, tablet, computer), dat overigens lekker compact in de broekzak of rugzak past. Wanneer we dat scherm aanzetten, worden we eveneens geconfronteerd met een geordende virtuele omgeving: op onze laptop of mobiele telefoon worden allerlei data in overzichtelijke digitale mappen en middels iconen georganiseerd. We kunnen onze bestanden opslaan in een cloud, die de illusie wekt dat onze bestanden veilig in een afgebakende, digitale kluis zitten die we te allen tijde kunnen openen. We kunnen via mail, op fora en sociale media online met elkaar communiceren zoals we ook in de fysieke wereld doen. Tegelijkertijd laat dat concrete scherm ons kennismaken met de ontelbare mogelijkheden van het internet: we kunnen eindeloos veel tabbladen en vensters openen, we kunnen continu schakelen tussen al die vensters en informatiebronnen en we hebben toegang tot onbeperkte virtuele werelden waarin we met nicknames en online profielen steeds nieuwe online identiteiten kunnen aannemen.
Daarbij komt dat achter het ogenschijnlijk concrete masker van het internet een onmetelijk datanetwerk schuilgaat. Aan de hand van verschillende mediatheoretici definieert Vanden Berghe het internet als een verknoopt netwerkensysteem van ontelbaar veel netwerken. De knopen van dit netwerk slaan geen acht op de informatie die ze doorgeven, met als gevolg dat het internetsysteem in wezen ‘ondoordringbaar’ is. De genetwerkte, ondoorgrondelijke structuur van het internet heeft epistemologische consequenties: hoe weet je nog wat waar is of op waarde kan worden geschat als de informatiebron onherleidbaar is?
Die onherleidbaarheid van het internet komt ook naar voren in de manier waarop het internet in de samenleving is ingebed en tegelijkertijd de samenleving beïnvloedt. Het internet is alomtegenwoordig – we besturen het internet vanaf onze telefoon en laptop, maar het internet bestuurt ons ook: het leest data, houdt ons gedrag bij en reageert op onze handelingen en daar reageren wij weer op. Met de aandacht voor die diepgewortelde sturende kracht van het internet vindt Vanden Berghe aansluiting bij de manier waarop Prada Rodriguez het internet verbeeldt: we denken dat we het internet in onze macht hebben, terwijl het eigenlijk andersom is.
Hyperobject
De ondoorgrondelijke invloed van het internet wordt volgens Vanden Berghe extra interessant wanneer we in ogenschouw nemen dat het hedendaagse internet functioneert ‘binnen een context waarin private, transnationale techbedrijven als Microsoft, Amazon, Alphabet, Meta en Uber monopolies hebben uitgebouwd op de productie, verspreiding en het beheer van informatie’. Het internet dient daarmee kapitalistische en politieke belangen, de ogenschijnlijke neutraliteit van het internet is daarbij niet vanzelfsprekend. Demagogen slaan maar wat graag met grote techbedrijven de handen ineen om nepnieuws te verspreiden. Tegelijkertijd ontstaan er daarom online platforms en sites die dat nepnieuws willen bestrijden. Tot in de puntjes bepaalt het internet de politiek-culturele en sociaaleconomische domeinen van onze samenleving.
In zijn definitie en theoretisch kader benadrukt Vanden Berghe dus niet alleen de ondoorgrondelijkheid van de infrastructuur van het internet, maar ook van culturele, economische, ecologische en politieke invloed ervan. Met name bij de ecologische impact wordt het interessant. Juist vanwege zijn onbevattelijke omvang – zowel vanwege de hoeveelheid energie die nodig is voor de infrastructuur als vanwege de desinformatie over klimaatopwarming – heeft het internet een onvoorstelbaar groot effect op de klimaatcrisis. Aan de andere kant is het grotendeels dankzij het internet, met alle dataverzameling en kennisverspreiding, dat het klimaatprobleem in kaart is gebracht. Tegelijkertijd hebben het internet en de klimaatcrisis allebei proporties die het voorstellingsvermogen te boven gaan. Vanden Berghe schrijft dan ook: ‘Het internet is een onderdeel van het hyperobject dat klimaatopwarming is, maar is tegelijkertijd […] een hyperobject op zichzelf.’ Omdat het internet, net als de klimaatcrisis, een hyperobject is dat het voorstellingsvermogen overstijgt, wordt er een beroep op de verbeelding gedaan. De verschillende gezichten en invloeden – zowel positief als negatief – van het internet circuleren zodoende in talloze verhalen.
Sublieme ervaring
Vanden Berghe merkt echter op dat in veel van die verhalen het internet als een sublieme ervaring wordt verbeeld. Dat is overigens niet toevallig: het sublieme verwijst immers naar een momentane, zintuigelijke ervaring van ontgrenzing, waarbij het individu in aanraking komt met een indrukwekkend fenomeen dat de mens op vrijwel alle fronten overstijgt. Vanwege de grootsheid van het fenomeen raakt de mens zowel gefascineerd als bevreesd. In de romantische schilderkunst, bijvoorbeeld in het werk van William Turner, werd de natuur verbeeld als een imposante en gevaarlijke kracht die de kleine, nietige mens kan verpulveren. Dat besef kan zowel een diepe angst als een onbeheersbare aantrekkingskracht uitoefenen op de mens. Juist die dualiteit van emoties zorgt voor een sublieme ervaring.
Met zijn ondoorgrondelijkheid, onvoorstelbare omvang, invloed en alomtegenwoordigheid krijgt het internet vandaag de dag een soortgelijke sublieme status toebedeeld. Aan de ene kant zijn er (speculatieve) verhalen over hoe het internet een nieuwe geschiedenis inluidt waarin ‘transparante informatieverspreiding grenzen en politieke ideologieën zou overstijgen’. Met de virtuele wereld zou er een aantrekkelijk ‘nieuw continent’ ontstaan waarin het sublieme vooruitgangsideaal van ultieme gelijkheid en vrijheid de boventoon voert. Tegelijkertijd zijn er veel cultuurproducten waarin het internet de mens domineert, onderwerpt of zelfs uitroeit. Die cultuurproducten, zoals de schilderijen van Prada Rodriguez, doen ook een beroep op het sublieme, maar wakkeren eerder gevoelens van onmacht en angst aan. In die producten is het sublieme vooruitgangsideaal vooral een weerzinwekkend doemscenario geworden.
De sublieme verbeelding van het internet borduurt dus voort op de esthetische traditie. In dit postdigitale tijdperk hebben de imposante wolken en metershoge golven van Turner plaatsgemaakt voor het idee van een onheilspellend grote cloud die niet alleen dankzij data alles van de mens weet, maar tegelijkertijd controleert tot welke kennis de mens wel en niet toegang krijgt. Een interessant verschil tussen de esthetisering van het digitale sublieme en de romantische sublieme ervaring van de natuur is dat de natuur ongrijpbaar en oncontroleerbaar is, terwijl achter het gigantische internet allerlei datacentra en techbedrijven schuilgaan. De gemiddelde internetgebruiker (lees: de burger) kan hier echter nog steeds gevoelens van onmacht en gebrek aan controle bij ondervinden. De grote techbedrijven verschuilen zich achter digitale rookgordijnen, door AI gestuurde robotassistenten en bureaucratische doolhoven en houden zodoende de consument in hun greep.
Tot dusver heb ik het overigens steeds over ‘cultuurproducten’ om aan te geven dat de verbeelding van die sublieme ervaring cultureel breed verankerd is, maar Vanden Berghe wijst er heel terecht op dat bij uitstek literatuur ons kan helpen om op de sublieme ervaring te reflecteren. Dat heeft allereerst te maken met de talige, stilistische en retorische kracht van het sublieme. Al vanaf de klassieke oudheid werd het sublieme beschouwd als een retorische ‘teugel’ waarmee een auteur een onvoorstelbaar indrukwekkende ervaring of emotie kon uitdrukken. Alleen met grootse emoties, ophemelende taal en veel verbeeldingskracht kon een auteur de grootsheid van de ervaring onder woorden brengen en daarmee zichzelf en de lezer verheffen.
Een andere reden waarom uitgerekend literatuur een interessant medium is om de sublieme verbeelding te analyseren, heeft te maken met de literaire strategieën en verteltechnieken die de verbeelding van het virtuele sublieme ontmaskeren. Vertelwijze, focalisatie en narratologische compositie kunnen de sublieme ervaringen van personages en vertellers onthullen, ‘waardoor genuanceerde reflectie op de imaginaire kwaliteiten van het internet mogelijk wordt’. Het is grotendeels dankzij die strategieën dat literatuur erin slaagt om de ‘ondenkbaarheid van het internet’ denkbaar te maken. Juist vanwege alle verteltechnieken en narratologische mogelijkheden kan de hedendaagse roman volgens Vanden Berghe ‘indirecte wegen inslaan door de epistemische voorwaarden en grenzen van het internet op te voeren en te dramatiseren’. Ook in vorm en structuur kan literatuur de sublieme ervaring van het ondenkbare internet verbeelden: het literaire werk heeft dan een soortgelijke onnavolgbare en complexe structuur die elke poging tot interpretatie overstijgt, met als gevolg dat het literaire werk dezelfde epistemische onzekerheid van het sublieme uitdrukt. Op die manier ‘dwingt de literaire presentatie de lezer tot reflectie op de grenzen van het representeerbare’. Vanden Berghe benadrukt daarmee dat de sublieme ervaring in literaire teksten op verschillende niveaus kan worden verbeeld: zowel op het niveau van de verhaalwereld, waarbij ervaringen van personages van het technologische sublieme worden gerepresenteerd én bevraagd, als op het niveau van organisatie van de tekst, waarbij de (on)mogelijkheid van representatie van het digitale sublieme in de presentatie van de tekst wordt onderzocht.
Corpus
Vanden Berghe richt zich in zijn studie naar de sublieme verbeelding van het internet specifiek op de roman van de Lage Landen. Vanwege de narratologische technieken en structuurmogelijkheden is het heel begrijpelijk dat hij zich in zijn onderzoek vooral richt op de roman. Tegelijkertijd voelt het toch als een gemiste kans dat poëziebundels en toneelteksten buiten beschouwing zijn gebleven. Binnen de themareeks ‘Schrijfrobots’ van De Reactor over literatuur en AI laat Jan-Bart Claus’ bespreking van Het netwerk moet gebouwd worden van Maxime Garcia Diaz mooi zien hoe internettaal het denken en spreken aantast en hoe Diaz ons wijst op die ‘effecten van nieuwe media op ons bewustzijn’. Zo schrijft Claus in zijn recensie: ‘Nieuwe media beloven meer verbinding en dus een scherp beeld van de wereld, maar in de hedendaagse digitale toestand blijkt dat bedrog. Overgelaten aan vleiende en charmante algoritmes vereenzelvigt en vereenzaamt de mens, terwijl ons begrip van de wereld verkleint.’ De aandacht voor de epistemologische onzekerheid in het postdigitale tijdperk staat ook centraal in Vanden Berghes onderzoek. Voor deze studie had het dan ook interessant kunnen zijn om de poëtische verbeelding van de sublieme ervaring – zowel in de verhaalwereld als in de structuur – te vergelijken met die van de roman, om aan de hand daarvan te analyseren of en in welke mate beide genres reflecteren op epistemologische twijfels.
De laatste jaren zijn er ook veel intrigerende toneelstukken geschreven waarin de verbeelding van het internet centraal staat. Neem bijvoorbeeld De Internet Trilogie (2020) van performancecollectief Urland, waarin onder meer de (hyper)link tussen de mythe van Prometheus en het hedendaagse digitale vuur van het internet werd gelegd. In deze bundel van theaterteksten, essays en interviews wordt ook in de vorm de reikwijdte van het internet onderzocht: essays en theaterteksten worden regelmatig onderbroken (of aangevuld) door Whatsapp-gesprekken en selfies. Of denk, nog recenter, aan Wunderbaum speelt live (online gaat het mis), een zowel geestig als pijnlijk stuk geschreven door Annelies Verbeke over het (on)vermogen om in dit postdigitale tijdperk verbinding met elkaar te kunnen vinden. Deze tekst, waarvoor Verbeke (terecht) de Toneelschrijfprijs 2025 kreeg, gaat niet alleen over het grijze morele gebied tussen de online en offline wereld en de verschillende identiteiten die mensen online aannemen, maar ook over conflicterende opvattingen tussen verschillende generaties én binnen eenzelfde generatie. Zowel online als in de fysieke wereld leven en praten de verschillende personages langs elkaar heen.
Ondanks dat deze teksten verschillen in toon, structuur en stijl, tonen ze allemaal hoe het internet zowel verbindend als versplinterend opereert. Daarmee hadden ze perfect bij de studie van Vanden Berghe gepast. Een integratieve genrebenadering had wat mij betreft juist kunnen leiden tot waardevolle inzichten over de mogelijkheden en beperkingen van die genres om de sublieme ervaring van het internet en, in het verlengde daarvan, epistemologische onzekerheid te verbeelden.
Een ander puntje van kritiek op het corpus heeft te maken met de kwantiteit. Dat Vanden Berghe 26 romans bespreekt is bewonderenswaardig, al wordt niet elk werk even uitvoerig onderzocht. Sommige titels, zoals Emoticon (2004) van Jessica Durlacher of Gebrek is een groot woord (2018) van Nina Polak, komen enkel in een paragraaf aan bod en begeven zich daarmee in de marge. Toegegeven, met zo’n flink corpus is het onhaalbaar om de romans evenredig te bespreken, maar het effect is desalniettemin dat sommige romans een wat vrijblijvende positie in het bredere onderzoek innemen.
De periodisering van het corpus is daarentegen wel sterk. Vanden Berghe heeft zijn corpus niet willekeurig afgebakend: het jaar waarmee het corpus aanvangt – Oase (1994) van Dirk van Weelden – valt grotendeels samen met de opkomst van het internet in de Lage Landen. In dat jaar werd in Amsterdam Nederlands eerste Freenet De Digitale Stad (DDS) opgericht. Dit internetinitiatief was een digitale gemeenschap met democratische principes. Door de virtuele wereld als een online stad te verbeelden werd de toen nog voor velen onbekende cyberspace op een laagdrempelige manier geïntroduceerd. Het project staat aan het begin van het internettijdperk in de Lage Landen: door het grote succes van DDS groeide het aantal virtuele steden in rap tempo en kwamen er verschillende commerciële internetleveranciers op de markt.
Dat hij zijn corpus in 2021 afsluit is evenmin willekeurig: in dat jaar schrijft Hanna Bervoets het Boekenweekgeschenk Wat wij zagen en beleeft ‘de postdigitale verzadiging een symbolisch hoogtepunt in de digitale dimensies van de coronalockdowns’. Bovendien is Vanden Berghe in dit jaar bijna op de helft van zijn promotietraject. Met dat gegeven in het achterhoofd is het knap dat hij zijn corpus nog heeft aangevuld met de op dat moment meest actuele Nederlandstalige literatuur. Vanuit een praktisch oogpunt verklaart het tegelijkertijd waarom latere titels buiten het corpus vallen.
Schijnwerkelijkheid of potentiële nieuwe wereld?
Vanden Berghe deelt de analyse van zijn corpus op aan de hand van verschillende verbeeldingscategorieën. In elk hoofdstuk staat een ander aspect van het internet en de relatie tussen het internet en de mens centraal. Extra verdienstelijk is de wijze waarop Vanden Berghe de romans zowel afzonderlijk als in samenhang met elkaar bespreekt. In het hoofdstuk over de verbeelding van de virtuele wereld en cyberspace laat hij bijvoorbeeld zien hoe in de romans Oase (1994) van Dirk van Weelden en Slaap zacht, Johnny Idaho (2015) van Auke Hulst de virtuele wereld als een schrijnwerkelijkheid wordt gerepresenteerd. In beide romans heeft de cyberspace zich zo opgedrongen aan de fysieke wereld dat het verschil tussen echt en virtueel troebel is geraakt. Vanwege de overdaad aan die online wereld verzanden de personages in beide gevallen in een woestijn van epistemologische twijfel.
Een andere overeenkomst die Vanden Berghe mooi aanhaalt is de manier waarop in beide romans de predigitale verbeelding als middel tot verzet tegen de virtualiteit wordt ingezet. In Slaap zacht, Johnny Idaho komt die predigitale verbeelding vooral tot uiting in de messiasachtige figuur ‘Panter’, die (via digitale filmpjes, dat dan weer wel) een tegenbeweging organiseert en het 19e-eeuwse pre-industriële luddisme als inspiratiebron gebruikt om zich tegen het technologische grootkapitaal te verzetten. Ondanks dat hij de filmpjes opneemt en daarmee toch enigszins buigt voor de virtualiteit, maakt Panter gebruik van een klassiek tekstueel genre om zich tegen de cyberspace te weren: de retorische voordracht. In Oase speelt de predigitale verbeelding eveneens een rol: voor protagonist Oorman zijn de fantasieën over zijn aanstaande vaderschap het middel om zich tegen de dominante virtuele wereld te beschermen. Oorman vindt, net als Panter, eveneens troost en houvast in een predigitaal tekstueel genre: hij schrijft zich vrij van de overheersende digitalisering.
Heel sterk is dat Vanden Berghe tegenover de verbeelding van het internet als schijnwerkelijkheid ook romans bespreekt waarin de virtuele wereld juist voor een mogelijke wereld staat. Aan de hand van Het monster van Wokeness (2020) van Tofik Dibi en Peachez, een romance (2017) van Ilja Leonard Pfeijffer illustreert hij hoe de cyberspace – en de mogelijkheid voor personages om in die cyberspace een nieuwe identiteit aan te nemen – gevoelens van emancipatie, erkenning en bevrijding oproept. Net als in de romans van Hulst en Van Weelden zorgt in deze romans de online wereld voor een epistemologisch rookgordijn, alleen met het belangrijke verschil dat de personages van Dibi en Pfeijffer juist profiteren van de leugens en anonimiteit van de cyberspace.
Nadat Vanden Berghe deze twee verbeeldingsmogelijkheden tegenover elkaar heeft geplaatst, stelt hij Delle Weel (2011) van Anjet Daanje als casus centraal en analyseert hij hoe de virtuele dimensies van het internet, en de kracht van fictie en fantasie worden verbeeld. Dan blijkt dat Daanjes roman mooi balanceert tussen die verschillende verbeeldingen. De online wereld van het forum Het blauwe oog is een ‘technologisch gemedieerde generator van mogelijke werelden’. Op het forum hebben de personages de ruimte om een virtuele identiteit aan te nemen en hun verbeelding vorm te geven. Het forum ervaren de personages ‘als een “plek” met uitzonderingsstatus, waar ze een uitlaatklep vinden voor de eigen verbeelding’. Daarnaast maakt Vanden Berghe inzichtelijk hoe literaire technieken bijdragen aan de verbeelding van de sublieme ervaring in Delle Weel. Op het forum komen de mogelijke werelden van talloze personages samen, waardoor er een ‘duizelingwekkende verweving van mentale werelden’ ontstaat. Al die digitaal verbonden levens, die allemaal dezelfde twijfel delen over wat waar is en wat niet, vormen gezamenlijk een subliem fenomeen.
Zoektocht naar autonomie
In meerdere hoofdstukken hanteert Vanden Berghe een soortgelijke structuur: eerst geeft hij een schets van een verbeeldingspatroon van het internet, om vervolgens die topos te illustreren aan de hand van enkele literaire werken, die hij steeds in samenhangt met elkaar bespreekt. Tot slot neemt hij een specifieke casus onder de loep en analyseert hoe het betreffende patroon zowel in de verhaalwereld als in de structuur van de roman wordt gerepresenteerd. Die verschillende verbeeldingspatronen – en daarmee de analyses van de romans – staan niet los van elkaar, maar representeren het genetwerkte hyperobject dat het internet is. In het hoofdstuk over de verbeelding van dataficering licht Vanden Berghe helder toe hoe het internet, dankzij zijn dataficering, een alwetend, controlerend karakter aanneemt dan wel krijgt toebedeeld. Achter die ogenschijnlijke alwetendheid van dataficering en algoritmes gaan juist een fundamentele onzekerheid en gebrek aan controle schuil: big data geven ons de illusie dat we controle hebben over de kennis die we tot ons krijgen, terwijl ze in feite juist voor epistemologische onzekerheid zorgen. In bijvoorbeeld de romans 7B (2021) van Aafke Romeijn, Het boek van alle angsten (2020) van Emy Koopman en Klont (2017) van Maxim Februari gaat dataficering hand in hand met een overheersend systeem waarvan de gemiddelde burger niet weet hoe het werkt en hoe het doorbroken kan worden.
De wijze waarop deze romans met hun narratologische keuzes en structuren reflecteren op de alwetendheid van dataficering maakt de analyse extra boeiend. Met name in Klont zetten de literaire technieken het contrast tussen onzekerheid en controle op scherp: de roman wisselt af tussen de vertelinstanties van Krups en Klein, maar halverwege de roman komen deze vertelinstanties elkaar tegen en wisselen ze elkaar af. Er is bovendien een alwetende verteller die vanaf de zijlijn commentaar levert op deze vertellers en zodoende een ‘epstemische voordeelpositie’ inneemt, bijna zoals big data dat ook kan doen. De dubieuze alwetendheid van de verteller komt op die manier mooi tegenover de alwetendheid van big data te staan.
Databankchaos
Vanwege de brede, vergelijkende benadering en het gedegen onderzoek zit Netwijdte vol interessante analyses. Vooral het laatste hoofdstuk over het databanksublieme in Op de rok van het universum (2015) van Tonnus Oosterhoff heb ik met veel plezier en aandacht gelezen. In deze experimentele roman, waarin het verhaal van Roelof de Koning wordt onderbroken door allerlei schijnbaar willekeurige teksten, draait het om de verwerking en ordening van (des)informatie in de gedigitaliseerde wereld. Passages uit Roelofs leven worden afgewisseld met uiteenlopende teksten; sommige zijn door Oosterhoff verzonnen of flink aangepast, andere zijn als ready-mades onbewerkt in de roman opgenomen. De lezer probeert orde te scheppen in deze databankchaos: Wat hebben de verschillende teksten gezamenlijk te betekenen? Is er een overkoepelend onderwerp? Wie is er aan het woord? Welke teksten zijn waar en welke niet? Zowel in de verhaalwereld als in de structuur van de roman zaait Oosterhoff met onzekerheden en reflecteert hij kritisch op de postdigitale tijd.
Dat het internet hand in hand gaat met wezenlijke onzekerheid blijkt wel uit het moment waarop een personage vraagt hoe iets op het internet komt en de gesprekspartner antwoordt met: ‘Ja, hoe komt iets op het internet?’ Die onzekerheid van de digitale tijd komt ook tot uiting in de verhaalwereld: Roelofs leven ontwikkelt zich tegen de achtergrond van technologische innovaties uit de twintigste eeuw. De ene mediatechnologie is amper geïntroduceerd, of de volgende innovatie doet alweer haar intrede. Die snelle technologische verandering leidt tot epistemologische ontevredenheid. Vanden Berghe merkt terecht op: ‘Media blijken niet alleen kennis mogelijk te maken, maar ook te verhinderen of zelfs uit te sluiten.’ Zodoende staat de overvloed aan digitale bronnen gelijk aan een ‘overdaad aan sensorische input, die bij de surfende lezer-kijker-luisteraar vermoeidheid, onbehagen of verwarring uitlokt.’ Die vermoeidheid van de lezer krijgt een extra dimensie wanneer Vanden Berghe inzoomt op de vertelinstantie.
De vertelinstantie is net zo diffuus en onvast als de compositie. Halverwege de roman komt er echter een ik-persoon aan het woord: een vertellende schrijversfiguur die moeilijk met de informatieoverdaad kan omgaan. De vorm van de roman als een bomvolle, ongeorganiseerde databank staat dan symbool voor de worsteling van de schrijver, die zich als schrijver en lezer overspoeld voelt in dit commercieel gedreven postdigitale tijdperk. Tegelijkertijd is deze interpretatie van de verteller-als-schrijver van korte duur: de vertellende instantie vertoont namelijk ook veel overeenkomsten met het personage Eddy Hameetman, al wil de verteller nooit helemaal met Hameetman samenvallen.
Vanden Berghe laat daarmee zien dat Oosterhoffs roman zich zowel door zijn open verhaalwereld als open structuur moeilijk laat interpreteren. Voor de lezer is het bijna onmogelijk om een sluitende betekenis aan de roman toe te kennen. De roman reflecteert dus niet alleen op de sublieme ervaring van het gedigitaliseerde informatietijdperk, maar is op zichzelf ook een sublieme (lees)ervaring.
Relevantie
In zijn inleiding op het sublieme beschrijft Vanden Berghe hoe het sublieme al eeuwenlang onderwerp is van onderzoek, van de sublieme ervaring in retorisch taalgebruik tot de verbeelding ervan in de romantische schilderkunst. In Netwijdte breidt hij het onderzoek naar de sublieme beleving uit en plaatst het in een actueel, postdigitaal perspectief. Hoewel niet elke romananalyse daar even nadrukkelijk op ingaat en sommige analyses wat meer in de marges van het onderzoek verkeren, toont Vanden Berghe wel steevast hoe de toenemende invloed van het internet voor epistemologische uitdagingen zorgt. Zelfs in de beknoptere analyses wordt duidelijk dat de roman, met zijn narratologische technieken en literaire strategieën, de verhulde werking en ideologieën van digitale media kan ontmantelen. Bijzonder knap daarbij is dat zelfs de beknoptere analyses van de verbeeldingen van het internet nooit afzonderlijk van elkaar staan, maar – net zoals het internet – een veelzijdig netwerk van interpretaties vormen. Netwijdte is daarmee een veelomvattende en relevante studie geworden die al een groot deel van hedendaagse Nederlandstalige romans over het internet onder de loep neemt, maar die beslist ook uitnodigt tot vervolgonderzoek naar nog recentere literaire titels, ook uit andere genres, of buiten de Nederlandse en Vlaamse landsgrenzen.
Reacties
Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.