Deel Facebook Twitter / X LinkedIn
Met Alle fonteinen debuteert Vincent Van Meenen, bekroond auteur van vier romans en een novelle, als dichter. Naar eigen zeggen probeerde de schrijver al vijftien jaar tevergeefs aan de bundel te schrijven. Poëzie bleek uiteindelijk het medium waarin de erg persoonlijke materie gesublimeerd kon worden. Van Meenen gebruikt surrealistische strategieën om het over een zeer concrete en persoonlijke werkelijkheid te hebben, namelijk die van een zoon die opgroeide bij een drankverslaafde moeder. Een eerste treffend surreëel beeld hiervoor is dat van de gorilla:
toch een reden om te drinken
om te dansen met de gorilla
in de kooi van de gorilla
te omarmen de gorilla
Deze grote mensaap (de grootste nog levende primaat) komt in deze drie delen tellende bundel regelmatig terug als symbool voor de verwoestende dierlijke kracht van een alcoholverslaving . In dit boek trekt Van Meenen alle registers open om terug te blikken op de moeilijke relatie die hij met zijn moeder had, en hoe deze nog steeds impact heeft op hem. Niet alleen vanwege het gebrek aan een warm nest, maar ook door de angst in haar voetsporen te treden. De erfelijkheid van een verslaving, of deze nu genetisch of via de opvoeding wordt doorgegeven, dwingt de dichter om af te rekenen met enerzijds de zonden van de ouder en anderzijds de liefde en haat die hij voor haar voelt.
Geloof in redding
Het eerste deel, ‘ik ben paardenbloemen’, begint hoopgevend: ‘ik geloof dat de liefde ons moet redden’. Door hiermee van wal te steken, wordt het meteen ook het credo voor de hele bundel. Waar een dergelijk geloof in redding meestal wordt uitgesproken als een mogelijkheid, zoals in de gekende uitdrukking ‘alleen kalmte kan je redden’, wordt het hier eerder als een eis gepresenteerd.
Liefde heeft de plicht om ons te verlossen. Ze moet de dichter in staat stellen ‘een leven op te bouwen met de zwanen’, een leven als zoon. Die liefde kan echter pas echt tot ontwikkeling komen na vergiffenis. Een cruciaal element om iets te kunnen vergeven, is afstand scheppen. Dat doet het lyrisch ik expliciet door zich in hotels op te houden: ‘in de zachte afstandelijkheid van dit hotel kan mijn queeste beginnen’, iets wat we volgens Van Meenen letterlijk mogen nemen. De tussenplaats van de hotelkamer, vol gestandaardiseerde huiselijkheid, is de plaats waar Van Meenen de rust vindt om alles op papier te krijgen.
De tweede strategie om afstand te nemen is het eerder aangehaalde surrealisme. De persoonlijke ervaringen en emoties van de dichter worden niet via de ratio uitgewerkt, maar via beeldende associaties. Een treffend voorbeeld hiervan zijn de landschappen die doorheen de bundel voortdurend veranderen en elk hun eigen emotionele invulling krijgen: een gotisch blauw maanlandschap, een rotswand, een prairie (naast de supermarkt), een suikerheuvel, een ijslandschap, een waterpartij.
Vlucht en afstand
Wie zich nergens thuis voelt, komt overal terecht. Waar geen hechting is, wil men vluchten. Neem bijvoorbeeld de versregels ‘bomen hebben wortels om staande te houden / wij proberen te ontsnappen’ uit het gedicht ‘ik ben paardenbloemen’. Die ontsnappingspoging wordt verdergezet in deel twee, ‘Bilbao’, via de woede. Al vanaf het eerste vers wordt het witte badpak van moeder omgeruild voor het zwarte:
dat ben jij met je weigerachtige gebrek aan warmte
lazarus in de tuin met je eigen stekels en de gorilla
lukt het om jezelf te vergeten
Langzamerhand krijgt de verslaving de bovenhand. Lethargie en woede wisselen elkaar af. Waar de zoon zich in het ene gedicht nog wil ontfermen over de moeder, slaat de toon een gedicht later alweer om: ‘werp je alsjeblief in zee’. Uiteindelijk culmineert deze smeekbede om afstand in het vers ‘Hoe vaak je bent doodgewenst, ik kan het niet zeggen’. Het lyrisch ik kampt met het vraagstuk hoe hij zich moet verhouden tot iemand van wie hij houdt, maar tegelijk ook haat. Waar en hoe moet hij de kracht voor die beloofde liefde en vergeving uit het eerste deel halen?
Eekhoorn
Deel drie kreeg de titel ‘Terhulpen’. Dit is een kleine landelijke gemeente die zich net onder Brussel bevindt. Wat de plaatsnamen Bilbao en Terhulpen precies aanduiden, wordt in het ongewisse gelaten. Met het surrealisme als leidraad zou men kunnen denken aan enerzijds het Guggenheim Museum in Bilboa, met werken van Magritte en Dali, en anderzijds aan de Fondation Folon in Terhulpen, waar de werken van de Belgische kunstenaar Jean-Michel Folon te bewonderen zijn. Op beide plekken vind je trouwens prachtige fonteinen, zoals de Fire Fountain van Yves Klein (Bilbao) en de Fontain Aux Poissons van Folon (Terhulpen).
sterf moedertje sterf
leg af de rol de plicht het gebaar
word opnieuw iemand met wie men
kan kennismaken met een glimlach
Alle fonteinen heeft duidelijk een therapeutisch karakter. De auteur gebruikt de literatuur om een verschrikkelijke jeugd van zich af te schrijven. Van Meenen schrijft echter met een open blik en dappere pen. Ondanks de thematiek blijft de toon verrassend licht en altijd liefdevol, zelfs bij de doodswensen. Het geloof in de liefde blijft authentiek, of tenminste in wat de liefde ons verschuldigd is: ‘laat ons voor je zorgen moedertje alsjeblief.’
Loutering voor dichter en lezer
Door een directe manier van schrijven af te wisselen met surrealistische settings krijgt het hoogstpersoonlijke iets universeels. Er wordt geen toevlucht genomen tot strakke vormen. De taal is niet opgesmukt, ritme en klank blijven natuurlijk en dicht bij de gewone spreektaal. De dichterlijkheid van deze bundel schuilt naar mijn aanvoelen in twee aspecten: enerzijds in de beeldenrijkdom die het verhaal minder abstract maakt, maar tegelijk vertrouwd en vervreemdend aanvoelt; anderzijds in de authentieke toon van het werk. Als lezer wil ik elk woord geloven dat er staat. Niets lijkt overdreven of gedramatiseerd.
Of dat ook daadwerkelijk zo is, is van minder belang. Deze aanpak zorgt ervoor dat de lezer ontwapend wordt. Dichter en lyrisch subject lijken zo hard samen te vallen dat je je als lezer bijna persoonlijk betrokken gaat voelen. De catharsis van het schrijven wordt zo ook een loutering voor de lezer.
Een signalement van Alle fonteinen van Vincent van Meenen door Kris Lauwereys.
Reacties
Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.