Noodzakelijke verveling

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

De problemen waar Johannes de Breuker mee worstelt zijn exemplarisch voor deze tijd, zo biecht hij in de inleiding van Liever lui dan moe (2026) direct op. Hij heeft een uitdagende carrière, is vader van twee kinderen en wordt in de schaarse vrije tijd die hij heeft continu belaagd door de overprikkelende digitale wereld. Het gevolg is een chronisch gebrek aan verveling. Om zijn vrije tijd om te zetten in iets meer dan loutere consumptie zal hij eerst moeten ontprikkelen. Daarvoor keert hij zich niet af van het scherm, maar zoekt hij juist naar films die verveling op een belangwekkende manier thematiseren.

Liever lui dan moe zoekt een middenweg tussen cultuurkritiek en filmkritiek. De Breuker is kritisch voor een regime dat ons aanspoort om te produceren en ons tegelijkertijd via haar eindeloze beeldenstroom reduceert tot de rol van passieve consument. De grote techbedrijven verdienen hier natuurlijk veel geld aan, maar onze eigen ontplooiing blijft achter. Verveling is daarom een strategie van verzet, omdat ze ons dwingt tot stilstand te komen en ons leven betekenis geeft buiten de ratrace om. Met dat standpunt schaart De Breuker zich in de traditie van denkers als Byung-Chul Han, die in The Burnout Society (2014) luiheid ziet als een noodzakelijke vorm van rebellie tegen de overprikkelende prestatiemaatschappij.

De Breuker heeft niet de pretentie een baanbrekende cultuurfilosoof te zijn. De verdiensten van Liever lui dan moe liggen vooral in de connecties die hij maakt tussen denkers over cultuur en het corpus van audiovisuele media dat hij bespreekt. Zo weet hij de puberale stunts die in de serie en filmreeks Jackass worden uitgehaald op een mooie manier te verbinden aan Johan Huizinga’s ‘spelende mens’.

Veel van de filmmakers die De Breuker bespreekt – bijvoorbeeld Kelly Reichardt, Richard Linklater, Andrei Tarkovsky – werken met ‘dode tijd’. Die term komt in het boek slechts eenmaal voor en wordt niet nader gedefinieerd, maar toch is dat begrip vrij fundamenteel voor het betoog van De Breuker. Dode tijd gaat namelijk over momenten in cinema waarin de vertelling tot stilstand komt, wat tot verveling bij de toeschouwer kan leiden. Wanneer De Breuker enkele reacties op Reichardts Meek’s Cutoff (2010) bespreekt, wordt duidelijk dat menig toeschouwer de dode tijd in die film als weinig positief ervaart. De Breuker ziet de traagheid van de film niet als negatief en legt mooi uit dat de ogenschijnlijk lege momenten de kijker juist meer vrijheid bieden. De toeschouwer krijgt zo de kans om even los te komen van de dwingende mechaniek van het narratief.

De episode over Meek’s Cutoff biedt een van de interessantste ideeën uit het boek en het is jammer dat het verder weinig wordt uitgewerkt. Een tekortkoming in Liever lui dan moe is namelijk dat het overgrote deel van de films via een louter narratologische blik wordt bestudeerd. De Breuker mist zo de kans om toeschouwerschap op een gelaagde manier te thematiseren. Cinema wordt in Liever lui dan moe vooral benaderd als narratief medium en veel minder als audiovisuele kunstvorm die de toeschouwer ook op een zintuiglijke manier aanspreekt.

In het hoofdstuk ‘Het bijzondere in het banale’ over filmmaker Jacques Tati beperkt De Breuker zich bijvoorbeeld tot een analyse van het scenario van Tati’s films, door het vooral te hebben over de ontregelende personages die voor frictie zorgen in een samenleving die de plooien zoveel mogelijk probeert glad te strijken. Er wordt geen woord besteed aan bijvoorbeeld de fotografie van de films. Tati ontwikkelde met zijn cameraman speciale lenzen die de voorgrond en achtergrond te allen tijde haarscherp houden. Het gevolg is een soort verstrooiing bij de kijker: binnen de drukbevolkte composities waarin voorgrond en achtergrond in elkaar overlopen, weet je eigenlijk niet meer waar je op moet focussen. Tati hanteert in zijn films bovendien een traag tempo, maar gebruikt dan onverwachte geluidseffecten om de toeschouwer als het ware wakker te schudden. Die audiovisuele componenten hebben een grote invloed op het soort verveling dat de toeschouwer beleeft tijdens het bekijken van Tati’s films. Het is daarom jammer dat De Breuker gedurende het hele boek zo vasthoudt aan narratologische analyses.

Het is ook jammer dat De Breuker niet even een uitstapje waagt naar de experimentele filmtraditie die het verhaal volledig overboord gooit en de verveling nog veel meer laat zegevieren. Die wordt door De Breuker wel kort aangehaald, maar krijgt verder geen aandacht. Een voorbeeld als Andy Warhols Sleep (1964) had mooi in het boek gepast: een vijf en een half uur durende film over een slapende man, die verveling loskoppelt van elke vorm van narratief en de toeschouwer dus op een zintuiglijke manier aanspreekt. In Liever lui dan moe wordt zo voorbijgegaan aan het feit dat verveling niet enkel een intellectuele staat van zijn is, maar ook iets lichamelijks. De Breuker laat de rijke literatuur die er bestaat over toeschouwerschap in de cinema nu min of meer links liggen. In Liever lui dan moe blijft cinema te veel een medium dat eenduidige boodschappen uitzendt naar een passieve kijker. Het politieke potentieel van film is veel subversiever wanneer de kijker diens zintuigen actief gebruikt om zelf betekenis te creëren binnen een gelaagde filmische wereld.

Hoewel De Breuker dus kansen laat liggen, biedt Liever lui dan moe veel frisse inzichten over de noodzaak van ontprikkeling en de verveling die daaruit voortkomt. Het boek mist diepgang, maar is wel erg toegankelijk, zelfs voor chronisch overprikkelde tieners. Daarnaast spoort het boek via de inzichtelijke hoofdstukjes ‘Verder kijken’ en ‘Verder lezen’ aan om de verveling nog voort te laten duren. De geïnteresseerde lezer kan zo de weg vinden naar wat de offline wereld nog meer te bieden heeft.