Terloopse geschiedenis

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

Europese boekhandels worden momenteel overspoeld door Nelio Biedermanns familie-epos Lázár (2025), dat alleen al in de Duitstalige landen meer dan 200.000 keer over de toonbank ging. De jonge Zwitserse schrijver, die in 2023 debuteerde, bestrijkt in zijn tweede roman meer dan een halve eeuw Europese geschiedenis, die hij verweeft met de lotgevallen van het Hongaarse adellijke geslacht Von Lázár.

Lázár (vertaald door Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen) biedt een intrigerend verhaal met een gedurfde constructie. De rode draad is de ontwikkeling en neergang van de familie die de roman zijn naam geeft. De lezer volgt drie generaties van de familie Von Lázár die de tand des tijds proberen te doorstaan, en wordt zo langs de ondergang van de Dubbelmonarchie, twee wereldoorlogen en Stalins dood tot voorbij de Hongaarse Opstand van 1956 geleid. Biedermann putte hiervoor inspiratie uit zijn eigen familiegeschiedenis.

Stamhouders

Hoewel ook moeders, dochters en bijfiguren aan bod komen, gaat de meeste aandacht uit naar drie stamhouders: Sándor, zijn zoon Lajos en kleinzoon Pista. Alles begint met de geboorte van Lajos op het familiekasteel vlak bij een donker bos, net na de eeuwwisseling. Hij lijkt in geen enkel opzicht op zijn ogenschijnlijke vader Sándor, de streng afstandelijke baron die regelmatig vlucht in de armen van een minnares in een nabije Hongaarse stad. Het eerste deel van de roman richt zich voornamelijk op moeizame familiedynamieken, verlangen, liefde en verveling op het afgelegen kasteel aan de rand van dat mysterieuze bos.

De magische toon verdwijnt echter snel wanneer de wereldgeschiedenis zich opdringt en Sándor na de Eerste Wereldoorlog ten onder gaat aan zijn drankprobleem. In rap tempo komt het fascisme op en breekt er opnieuw oorlog uit. Lajos, die Hitler voorheen bewonderde, raakt actief betrokken bij de organisatie van Joodse getto’s. In een fraaie scène aanschouwt hij, als uiterst passieve omstander en medeplichtige, met schuldgevoel een stoet van Joden naar de goederentreinen die hen naar Auschwitz zullen brengen. Ondanks de confrontatie met zijn eigen lafhartigheid blijft hij een opportunist wanneer hij na de oorlog communistische gezindheid veinst. Het is dan de beurt aan zijn zoon Pista om onder de druk van de wereld te lijden. Pista neemt vol levenslust deel aan de Hongaarse Opstand, maar blijft ontgoocheld achter nadat deze bloedig wordt neergeslagen. Samen met zijn zus Eva vlucht hij naar Zwitserland.

Mann en Roth

Het kader van de roman is op zichzelf al vrij ambitieus, maar Biedermann voegt daar nog een enorme hoeveelheid intertekstualiteit aan toe. Hij laat zijn personages boeken lezen van onder anderen Virginia Woolf, Simone de Beauvoir, Thomas Mann, E.T.A. Hoffmann, Arthur Schnitzler en Kafka. De verteller in de roman wijst op parallellen tussen Lázár en het werk van Gottfried Benn, maar zelfs zonder expliciete verwijzingen zullen Biedermanns literaire voorbeelden je zelden ontgaan. Hij onderbreekt de prozatekst met gedichten die soms het karakter van Günter Eichs ‘Inventur’ (1947) hebben, en daarnaast schrijft hij eenmaal zijn eigen versie van Goethes ‘Erlkönig’ (1782):

Door bladerwerk en bomen gaat vreemd een wind. De olmen zingen en ritselen. Ze huilen om het dode kind.

Al die verwijzingen zijn uiteindelijk te veel van het goede: hun functie blijft onvoldoende uitgewerkt en ze verliezen met elke toevoeging aan overtuigingskracht. Daarbij komt de misschien wel interessantste vergelijking overigens niet voor. Tijdens het lezen moest ik namelijk vooral denken aan Joseph Roths roman Radetzkymars (1932), die eveneens ingaat op het leven van drie generaties van een adellijke familie, verweven met de historische context van de nadagen van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk. Boeiend is hoe die context in Radetzkymars niet naast de personages staat, maar duidelijk met hen verweven is.

Roth thematiseert het verlies van potentiële meertaligheid en de Nationalitätenfrage van de Donaumonarchie bijvoorbeeld via de familie Von Trotta: grootvader Joseph, de ‘held van Solferino’, spreekt meerdere talen, terwijl zijn kleinzoon Carl Joseph nog slechts het ‘Soldatenduits’ beheerst en de lokale taal van zijn standplaats niet leert. Ook zijn verlangen het leger te verlaten – hij is niet opgewassen tegen het voorbeeld van zijn heroïsche grootvader – symboliseert het afbrokkelende vertrouwen in de monarchie.

Biedermann slaagt er echter minder goed dan Roth in personages en historische context met elkaar te verbinden. Lajos en Pista dragen weliswaar eveneens de last van de wereldgeschiedenis, maar afgezien van de expliciete verbanden voegt dit weinig toe aan hun karakterisering. Ze lijken haast terloops bij de Jodenvervolging en de Hongaarse Opstand betrokken te raken. Tegen het einde van de roman worden bovendien zoveel historische ontwikkelingen opgesomd dat de personages haast naar de achtergrond verdwijnen.

 Het geeft Lázár een wat kunstmatig karakter, dat wordt versterkt door de vertaling van Lauwerys en Schoepen die het Duits niet helemaal lijkt los te laten. Ze kiezen er bijvoorbeeld voor om een woord als Droschke onvertaald te laten. Daarnaast verdienen ook formuleringen als ‘Sándor was ten prooi aan zware stemmingswisselingen’ en ‘De grondslag voor die ervaring had hij een paar minuten ervoor zelf gelegd’ geen schoonheidsprijs. Ook Biedermanns schrijfstijl draagt bij aan die stroeve leeservaring: de af en toe opduikende paginalange zinnen met tien komma’s (à la Thomas Mann) voelen overbodig aan.

Heimelijke driften

Opvallend zijn daarnaast de vele seksscènes in vooral het eerste deel van de roman: het wemelt van de stijve penissen, kaarsen en hoog opgetrokken rokken. Mannen én vrouwen komen aan hun trekken. Dit kan beschouwd worden als een verfrissend, hedendaags perspectief op het verleden, maar recensenten lijken eensgezind te constateren dat er sprake is van overdaad, en proberen dat ook te verklaren. Daarbij schieten ze door in tenenkrommende hyperfixaties op de leeftijd van de jonge auteur zelf. Zo wijdde Michel Krielaars in NRC de overvloed aan seks aan de fantasie van de ‘naar erotische variaties smachtende jongeling’ (really?). Om nog maar te zwijgen van Joost de Vries, die in Boeken FM van De Groene Amsterdammer aanleiding zag te speculeren over Biedermanns kwaliteiten als gen-Z-bedpartner.

Die kritieken gaan helaas voorbij aan het feit dat Biedermann speelt met de maatschappelijke moraal van het fin-de-siècle-Wenen, die ‘de aanwezigheid van seksualiteit en haar natuurlijke ontwikkeling in het privéleven accepteerde, maar haar in het openbaar absoluut niet erkende’, aldus Stefan Zweig in De wereld van gisteren (1942). Lázár volgt hiermee het voorbeeld van Arthur Schnitzler, die met een tekst als Traumnovelle (1926) de kloof tussen de publieke façade en de heimelijke driften aankaart. Lajos’ zus en zwager lezen Schnitzlers teksten en komen zo uiteindelijk tot hun orgasmes. Dat de seks in Biedermanns klassiek overkomende roman voor veel lezers zo’n doorn in het oog is, toont vooral dat deze thematiek nauwelijks aan urgentie heeft ingeboet. Het maakt Lázár gelaagder en de discussie rondom de roman relevanter. Desalniettemin blijft het wachten op een volgend werk, waarin Biedermann hopelijk dieper op de psyche van zijn personages durft in te gaan en de vorm strakker weet te houden.

Bronnen

Biedermann, Nelio. Lázár. Amsterdam: Atlas Contact, 2026.

Boeken FM. ‘Honger naar oude verhalen | Nelio Biedermann – Lázár.’ De Groene Amsterdammer, 13 mei 2026. https://www.groene.nl/podcasts/boeken-fm/afleveringen/honger-naar-oude-verhalen-nelio-biedermann-lazar

Krielaars, Michiel. ‘Deze jonge Zwitser schreef een roman die zich kan meten met de grote werken uit de wereldliteratuur.’ NRC, 29 april 2026. https://www.nrc.nl/nieuws/2026/04/29/deze-jonge-zwitser-schreef-een-roman-die-zich-kan-meten-met-de-grote-werken-uit-de-wereldliteratuur-a4926405

Zweig, Stefan. De wereld van gisteren. Amsterdam: De Arbeiderspers, 2022.