Ambitieuzer dan je denkt

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

Met een bloemlezing kan je moeilijk goed doen. Het is een genre dat gelezen wordt in het teken van wat ontbreekt. Haar aanspraak op de representatie van eender welke soort literatuur is gedoemd tot falen, en misschien is dat net haar functie: iets gebrekkigs poneren, zodat er een discussie op gang komt over wat we in die literatuur belangrijk vinden. Een geslaagde bloemlezing leidt tot een nieuwe.

Update

De vertaler en emeritus hoogleraar Duitse Letterkunde Ton Naaijkens (1953) heeft een bloemlezing met ‘actuele Duitstalige poëzie’ uitgebracht onder de titel Mondruimtes en matroesjka’s. Het is niet zijn eerste bloemlezing. In 1984 stelden Naaijkens en Jan Gielkens de Spiegel van de Duitse poëzie samen, een canoniserende anthologie met ‘Duitse’ poëzie van het jaar 750 tot ‘heden’. Mondruimtes en matroesjka’s kan in zekere zin als haar opvolger worden beschouwd, al verschillen opzet en verantwoording fundamenteel van die van de eerdere bloemlezing.

Wanneer Gielkens en Naaijkens hun anthologie in 1984 uitbrengen, zijn er twee Duitse staten. De samenstellers nemen zonder veel moeite een positie van gezag in, en presenteren de ontwikkeling van de Duitstalige poëzie in een alomvattend, lineair-chronologisch narratief. Dat narratief eindigt bij een hedendaagse literatuur die ze ‘naoorlogs’ noemen en volgens hen een soort eindpunt heeft bereikt. Gebukt onder het gewicht van de geschiedenis, straalt de hedendaagse literatuur – vertegenwoordigd door dichters als Elke Erb, Heiner Müller, Gregor Laschen en Peter Handke – nihilisme uit, en is ze doordrongen van een wantrouwen tegenover het idee van vooruitgang en het ‘Nieuwe’. Gielkens en Naaijkens besluiten hun voorwoord met de weinig opbeurende woorden: ‘De kloof tussen oost en west schijnt niet te bestaan als de poëzie zich bezint op de uitzichtloosheid van het leven. Hoop kan men blijkbaar slechts koesteren bij het lezen van de oude dichters.’ Tijd dus voor een nieuw perspectief op het hedendaagse, dacht Naaijkens anno 2026, en terecht.

In Mondruimtes en matroesjka’s is het heden geen eindpunt, maar een vertrekpunt. In december 2023 publiceerde Naaijkens in het tijdschrift Terras een eerste artikel uit een reeks met de titel ‘Walk on the mild side’ waarin hij een reis beschrijft die het uitgangspunt vormde van zijn bloemlezing. Naaijkens zwerft langs de stedelijke centra van de Duitstalige wereld – Wenen, Berlijn, München, Zürich – op zoek naar ‘levende en actuele poëzie’ in de vorm van ‘onontdekte dichters, exclusieve poëzie-uitgevers, poëzietijdschriften, -centra, -festivals en -instituten’. Via een verkenning van spelers ‘in de marge’ hoopt de bloemlezer een beeld te kunnen schetsen van ‘wat er in de hedendaagse poëzie aan de hand is’. Dat is een interessant uitgangspunt. Alleen rijst de vraag wat het geïmpliceerde centrum van de poëzie dan is: de verkoopbare, zoveelste heruitgave van Christian Morgenstern? Een sowieso al marginaal literair genre als de hedendaagse poëzie verdraagt niet veel marge. Of ze is één en al randgebied.

De meeste dichters in Mondruimtes en matroesjka’s leven nog, hun gemiddelde leeftijd bedraagt 53 jaar, en bijna de helft van de gedichten komt uit bundels die na 2020 zijn verschenen. Het werk van de meeste van de 34 auteurs verscheen bij kleine uitgeverijen als kookbooks en Urs Engeler en wordt in deze bloemlezing voor het eerst in het Nederlands vertaald. Er zijn ook iets oudere dichters opgenomen, bijvoorbeeld Paul Celan (1920-1970), Friederike Mayröcker (1924-2021) of Elke Erb (1938-2024), maar de poëzie is niet geordend volgens geboortedatum van de dichter of verschijningsdatum van de bundel. Daarmee suggereert Naaijkens dat het niet productief is om een strak onderscheid te maken tussen oude en nieuwe poëzie. Ook teksten van dode dichters kunnen ‘actueel’ en ‘levend’ zijn.

Een zichtbare vertaler

Mondruimtes en mastroesjka’s leest in de eerste plaats als een ode aan de blik van de vertaler. Vormgeving, paginaverdeling, lay-out – dergelijke elementen zeggen veel over de waarde die een boek aan de vertaling toeschrijft. Terwijl de sobere, bijna letterlijke vertalingen in de Spiegel nog onopvallend onderaan de pagina schuilgaan, als opstapje naar de prominent gezette Duitse originelen, heeft die eerbiedige opstelling in Mondruimtes en matroesjka’s plaatsgemaakt voor een meer geëngageerde, assertieve vertaalhouding. De vertalingen van Naaijkens krijgen een aparte pagina, en tegelijkertijd kan de lezer ook de Duitse teksten achterin de bloemlezing raadplegen. Er is zelfs een lintje voor. Dat is mooi: een goede vertaling schittert feller wanneer het origineel erbij staat – wanneer je ook het verschil tussen de twee teksten kan zien. Staat de vertaling alleen, dan is de lezer snel geneigd om de kwaliteiten van de vertaling aan het origineel toe te schrijven. Hij zou niet weten dat Naaijkens Barbara Köhlers ‘tekstblokken’ uit Niemands vrouw (2007) wist te vertalen met behoud van hetzelfde onscherpe ritme. En evenmin zien dat elke regel, zoals in Köhlers origineel, bijna altijd een gelijk aantal tekens telt, waardoor een woordafbreking of overtreding van de typografische norm semantisch potentieel krijgt. Zoiets kan je niet citeren zonder afbreuk te doen aan de cadans en de vormgeving van het geheel.

Vijftig jaar is Naaijkens al actief als vertaler van Duitstalige poëzie en proza. In april 2023 ontving hij de Martinus Nijhoff Vertaalprijs voor zijn Nederlandse vertalingen van het werk van onder anderen Friederike Mayröcker, Barbara Köhler, Robert Musil, Stefan Zweig, maar vooral de onvertaalbaar gewaande Paul Celan. Het prijzengeld gebruikte hij voor deze bloemlezing, om zichzelf met nieuw vertaalwerk uit te dagen. Van sommige auteurs had Naaijkens eerder al fragmenten vertaald in afzonderlijke uitgaven of tijdschriften als Filter en Terras, maar de bloemlezing bevat ook veel nieuw en herzien materiaal.

De bloemlezing toont dat de vertaler Naaijkens niet op een afstand blijft. Bij elke auteur staan korte tekstjes – vaak met anekdotes of ogenschijnlijk terloopse details – die blijk geven van Naaijkens intieme verhouding met de auteur of iets vertellen over het vertaalproces. Bij Nico Bleutge (1972) komen we te weten dat Naaijkens hem ontmoette op een workshop in Wannsee, dat ze op een snikhete dag een wandeling maakten en dat hij veel over zijn dochtertje praatte, ‘alsof zij de bron was van al zijn poëzie’. Bij Sonja vom Brocke (1980) wordt één regel uitgelicht, ‘Wat ben ik de aarde schuldig nu ik haar opeet?’, en Naaijkens gaat tijdens het vertalen van Vom Brockes ‘moes van waarnemingen’ noodgedwongen zelf aan het associëren: ‘Ik probeer te achterhalen wat huxum lurum betekent; als het Turks is staat er “ik ben verliefd”. Ik moest denken aan de rupsen van filmmaker Pim Zwier; achter mrs. Houghton gaat vermoed ik Leonora Carrington schuil.’ Via die tekstjes krijgt de lezer zicht op de ontmoetingen, toevallige vondsten en telkens weer unieke verhoudingen die ten grondslag liggen aan het vertaalwerk.

Het is vreemd. De begeleidende tekst waarin Naaijkens in de ik-persoon spreekt, geeft de indruk dat de vertaler zich prijsgeeft. Toch weet ik uiteindelijk niet veel over hoe hij naar de gedichten, naar de Duitstalige poëzie of het vertaalvak kijkt. Wat wil deze bloemlezing eigenlijk?

Nederigheid

De opzet van de Spiegel was helder: een chronologisch overzicht geven van de volgens Gielkens en Naaijkens belangrijkste Duitstalige literatuur van 750 tot 1984. Maar Mondruimtes en matroesjka’s? Naaijkens verliest er niet veel woorden aan. Het nawoord is kort, de boodschap duidelijk: de bloemlezing bevat niets meer dan de individuele curatie van de samensteller. Meermaals herhaalt Naaijkens dat de poëzie in de bloemlezing weliswaar allemaal actueel en Duitstalig is, maar geen representatief beeld geeft van de actuele Duitstalige poëzie. Ze biedt slechts één specifieke, subjectieve blik op een landschap. Die blik is voor de samensteller zelf raadselachtig: ‘Ik bespaar lezers van deze bloemlezing de exacte motivering voor de keuze voor deze dichters, als ik die zelf al zou doorgronden.’

Het gevolg is dat de lezer – buiten de persoonlijke informatie – weinig contextualisering bij de poëzie krijgt. Naaijkens heeft dichters uitgekozen door wie hij ‘gegrepen’ werd, en hij nodigt de lezer uit om op dezelfde manier aan de slag te gaan – via de smaakpapillen. De bloemlezing wordt voorgesteld als een rijkelijke maaltijd met een ‘entree’ (Oskar Pastior), zes gangen, en op het einde een ‘postre’ (Gregor Laschen). Er zit een licht thematische lijn in de gangen – vrouwelijkheid, vertaling – maar die blijft impliciet. Naaijkens adviseert om de poëzie als voedsel in te nemen, de bonte mengeling van smaken toe te laten en zelf verbanden te leggen, zonder dat er veel omkadering en verantwoording nodig is: ‘[D]e teksten moeten voor zichzelf spreken, het belang ervan moet spreken uit de vertaling.’

De reserve van Naaijkens is begrijpelijk. De Duitstalige poëzie is wanordelijk, meerstemmig, volop in ontwikkeling, en wellicht getuigt het van arrogantie om te beweren dat je overzicht hebt. Toch blijft de vraag of we ons ten aanzien van die veelheid moeten tevredenstellen met de persoonlijke blik en het esthetische genot van het lezen. Is dat niet te vrijblijvend? Maakt het kritiek niet onmogelijk? Stel je voor dat Hans Magnus Enzensberger of Dirk Van Bastelaere hun respectieve bloemlezingen Museum der modernen Poesie (1960) en Hotel New Flanders (2008) hadden gerechtvaardigd met: ik weet niet waarom deze poëzie, ik lees die gewoon graag en jij waarschijnlijk ook. Ze hadden niet dezelfde weerklank gevonden. Dat Naaijkens een persoonlijke blik heeft, is vanzelfsprekend. Maar wat voor een is het? Gaat er een bepaalde poëtica van uit? Hoe beargumenteert en ordent hij zijn keuze? Geven we hem de autoriteit waarop deze 480-pagina’s tellende hardcover sowieso al aanspraak maakt?

Het nawoord, de ordening, de tekstjes bij de vertaling – de nederige retoriek van Naaijkens verhult dat dit boek eigenlijk een enorme krachttoer is. Als ik de parateksten negeer en op zoek ga naar wat de blik van de samensteller definieert, kom ik tot de conclusie dat de bloemlezing niet zo poëticaal uitgesproken is, maar vrij goed representeert wat er zich vandaag in de Duitstalige poëzie afspeelt. Voor iemand die met Duitstalige poëzie bezig is, klinken veel namen bekend. De meeste dichters in de bloemlezing zijn door het veld ‘geconsacreerd’: ze hebben prijzen gewonnen, poëticalezingen gegeven of hebben als stadsdichter gefungeerd. Het werk van onder anderen Celan, Mayröcker, Pastior en Erb is in het Duitstalige gebied veelvuldig heruitgegeven. De auteurs en gedichten vertellen ons wel degelijk iets over de Duitstalige literatuur, en niet alleen over de voorkeuren van de samensteller.

Duitse meerstemmigheid

De bloemlezing van Naaijkens toont bijvoorbeeld hoe het veld van de Duitstalige poëzie fungeert als haven van diversiteit en meertaligheid in een steeds rechtser wordende samenleving. Zo schemert de autoriteit van Naaijkens in het nawoord toch even door wanneer hij schrijft dat de Duitstalige hedendaagse poëzie ‘bonter, misschien ook wilder, in ieder geval eigenzinniger [is] dan de Nederlandse’, en daarbij onder andere verwijst naar de eigen vertaalactiviteiten van de dichters, de vermenging van talen in hun poëzie, en hun tegendraadse omgang met de regels van de Duitse grammatica. Een interessant koordje om aan te trekken.

Veel ervan heeft te maken met geschiedenis en de zoektocht naar een alternatieve verbeelding van het ‘Duitse’. Ik merk in de hedendaagse Duitstalige poëzie een willigheid om te herinneren, te vergegenwärtigen. Niet vanuit melancholie zoals in de Spiegel beschreven, omdat het niet lukt om het gewicht van de geschiedenis af te werpen, maar vanuit een besef dat haar spoken onontkoombaar zijn en net productief als poëtisch materiaal. In de woorden van dichter Durs Grünbein (1962), vertaald door Naaijkens: ‘Hoelang geleden was het? Ben ’t vergeten, mensen. / Weet voor nooit meer één woord slechts: heden.’ Nooit meer, Nimmerwiederkehr, een afzweren van een rampzalige toekomst, net door opnieuw en opnieuw de confrontatie met een rampzalig verleden op te zoeken. Grünbeins bundel Porzellan (2005) is een klaagzang op de destructie van zijn thuisstad Dresden vóór zijn geboorte, maar leest vooral als een poging om over Duitse rouw te spreken zonder te vervallen in een slachtoffernarratief of nostalgie naar het glorieuze ante bellum. De titel van de bundel (‘por Celan’) is een verwijzing naar en ode aan de Joods-Roemeense dichter Paul Celan. Zijn ouders werden vermoord in een concentratiekamp, hij is zelf een overlever van de Holocaust, en toch schreef hij na 1945 poëzie in het Duits, tegelijk zijn moedertaal én de taal van de moordenaars van zijn moeder. Celans taal is wat er gebeurt wanneer het onmogelijk is om te spreken, uit angst om het onzeglijke te banaliseren of te esthetiseren, maar ook onmogelijk om te zwijgen. Zijn gedichten vertrekken vanuit de materialiteit van taal, ze maken de klank en beelden van woorden los van hun geërfde, beschadigde betekenissen, en openen nieuwe associatieruimtes. Voor Naaijkens vormt Celan ‘de basis van alle hedendaagse poëzie’.

En niet alleen voor Naaijkens. Celan is het symbool geworden van een ‘andere’, meerstemmige, postnationale Duitstalige literatuur, die in hedendaagse Duitse literatuurgeschiedenissen en (universitaire) onderwijscurricula gretig omarmd wordt. De dichter woonde nooit in Duitsland, zijn gedichten verstoren de idee van een zuivere moedertaal en Heimat. Charles Bernstein schrijft dat Celans gedichten niet zozeer in het Duits zijn als wel ‘acts on German’ en Peter Waterhouse noemt Celans taal ‘andersalsduits Duits’. Het komt niet als een verrassing dat exofone en meertalige dichters als Yoko Tawada, José F.A. Oliver of Jayrôme Robinet de gedichten van Celan als voorbeeld nemen voor hun eigen poëzie – via deze dichter nadenken over manieren om de Duitse taal te verveelvoudigen en te vervreemden van zichzelf. Ook in de poëtica’s van onder anderen Uljana Wolf, Yevgeniy Breyger, Lea Schneider of Franziska Füchsl zie je een omarming van en confrontatie met meertaligheid en niet-Latijnse schriftsystemen.

Het prijzenlandschap toont overigens dat die talige en culturele diversiteit institutioneel erkend wordt. De Adelbert-von-Chamisso-Prijs – voor schrijvers die in het Duits schrijven, maar Duits niet als moedertaal hebben – werd in 2017 opgeschort omdat meertaligheid een ‘vanzelfsprekend en onmisbaar deel van de hedendaagse Duitse literatuur’ was geworden – de norm dus, en geen randverschijnsel dat zichtbaar dient gemaakt via een dergelijke erkenning. En inderdaad, exofone schrijvers als Tawada, Emine Sevgi Özdamar, Terézia Mora, Barbi Marković, Saša Stanišić zijn één voor één veelvuldig bekroond met ‘normale’ grote literaire prijzen. Ik zou zelfs durven zeggen dat meertaligheid en literair experiment in Duitsland als twee zijden van eenzelfde munt worden beschouwd. Met de achterliggende ambitie om een bepaald beeld van de natie uit te dragen: het Duits is een meerstemmige taal en de Duitse geschiedenis is een meervoudige geschiedenis.

Die taaldiversiteit staat ook centraal in de vertalingen van Naaijkens. Opmerkelijk zijn de compromisloze houding tegenover de Nederlandse grammatica, de aandacht voor de spreektaligheid van de tekst, en het behoud of zelfs de toevoeging van meertaligheid. Soms worden Duitse woorden naar het Duits vertaald. Dit maakt van Naaijkens de werkelijk creatieve, onverschrokken vertaler die hij is. Zeker aangezien zijn teksten zich uiteindelijk in het veld van de Nederlandstalige poëzie bewegen, waar die meertaligheid minder genormaliseerd en dus minder leesbaar is. Daar is durf voor nodig.

Tegelijkertijd maakt Mondruimtes en matroesjka’s de beperkingen van die Duitse meerstemmigheid zichtbaar. Als je weet dat Naaijkens in de tumultueuze najaarsmaanden van 2023 door het Duitstalige gebied reisde op zoek naar ‘actuele poëzie’ voor zijn bloemlezing, terwijl de Duitse staat pro-Palestijnse protesten onderdrukte, valt op: er is geen enkele dichter met Midden-Oosterse of moslimachtergrond in de bloemlezing opgenomen. Wat is er gebeurd? Bestaan dergelijke auteurs niet in het Duitstalige gebied? Worden ze niet uitgegeven? Schrijven ze over de foute dingen, op de foute manier? Zijn ze gedeporteerd? Wachten de literaire instellingen tot de door Duitsland gefinancierde en goedgekeurde genocide in Palestina geschiedenis is geworden om de schuld te poëtiseren? Het zijn serieuze vragen. De Duitse omgang met Israël-kritiek heeft – ook in de literaire en culturele bubbel – een diepliggend racisme en islamofobie zichtbaar gemaakt. Denk aan de prijsafzeggingen voor Israël-kritische auteurs als Adania Shibli of Masha Gessen, de afzegging van de lezing en plotse subsidiestop van het ‘Goethe-Institut im Exil’-programma (vooral met auteurs uit Afghanistan, Syrië, Oekraïne en Palestina), of van het Arabisch-Duitse vertaalproject van Miriam Rainer, en zoveel meer. In een dergelijke cultuur is het essentieel om in het Duits schrijvende dichters als Adel Karasholi, Ozan Zakariya Keskinkılıç, Rojin Namer, Semier Insayif of SAID op te zoeken en te ondersteunen. En ik zou een stap verder gaan. Als er dichters zijn die om poëticale of materiële redenen niet in het Duits willen of kunnen schrijven, maar van wie de poëzie wel in Duitstalige contexten opereert – bijvoorbeeld Lina Atfah, Ramy Al-Asheq, Rasha Habbal, Widad Nabi, Raed Wahesh of Hamed Abboud – dan horen zij volgens mij nog steeds thuis in een bloemlezing met Duitstalige poëzie. Hun gedichten bieden een mooie aanleiding om vertaalsamenwerkingen te organiseren, zoals Naaijkens voor de cyrillische tekens in Breygers gedicht de hulp van Pieter Boulogne en Fabiënne Rachmadiev inschakelde. Mondruimtes en matroesjka’s stelt de pertinente vraag waar ‘Duitstaligheid’ eindigt, maar het antwoord past nog te veel binnen een door de staat aangemoedigde, in toom gehouden diversiteit. In die zin had de bloemlezing haar eigen selectiecriteria serieuzer kunnen nemen, nog iets ‘actueler’ en ‘subjectiever’ zijn, en de echte ‘marge’ van het veld opzoeken.

Ik ben blij dat Mondruimtes en matroesjka’s bestaat: het is fantastisch om dichters als Köhler, Erb, Stolterfoht, Vom Brocke of Füchsl in het Nederlands te lezen. Ik heb hier niet veel over hun poëzie geschreven. Dat is omdat de bloemlezing – zoals het een goede bloemlezing betaamt – meer doet dan alleen poëzie zijn. Al was het niet nadrukkelijk de opzet, Mondruimtes en mastroesjka’s geeft een scherp beeld van wat er in de hedendaagse Duitstalige poëzie gebeurt, en niet gebeurt. Ook deze bloemlezing leidt tot een nieuwe.