De diepste lagen van het mens-zijn

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

Lentenacht is een tweehonderd pagina’s tellende wervelwind waarin we direct worden meegezogen. De roman begint nochtans in alle rust. Sissel en Hallstein maken zich op voor een vrije avond zonder hun ouders, die de nacht elders zullen doorbrengen. Broer en zus liggen in het gras op een heuvel in de buurt van hun huis naar een kolonie slakken te kijken, tot hun sereniteit ruw wordt verstoord: het begint te regenen, en Hallstein en Sissel worden bezocht door een obscuur en verontrustend gezelschap.

Het gezelschap – dat bestaat uit de ietwat labiele Hjalmar, zijn kinderen Gudrun en Karl, Hjalmars jongere vriendin Kristine en Karls vrouw Grete – heeft autopech en zoekt een onderkomen voor de nacht. Bovendien is het dringend, want Grete is hoogzwanger en kan elk moment bevallen. Vooral Hallstein, vanuit wiens perspectief het verhaal wordt verteld, stelt zich zonder meer dienstbaar op tegenover de ongenode gasten en stort zich vol hartstocht in het avontuur waarin hij verwikkeld is geraakt. Hij en zijn zus laten zich de acute chaos die het gezin met zich meebrengt gelaten welgevallen. De gasten maken zonder veel dankbaarheid gebruik van Hallstein en Sissels verregaande bereidwilligheid, en nemen zonder pardon het huishouden over. Zij zijn te zeer met zichzelf bezig om zich er rekenschap van te geven met wat voor een vreemde situatie zij de kinderen opzadelen.

Vesaas’ verteltrant in Lentenacht heeft iets absurds en onheilspellends. Je vraagt je voortdurend af in hoeverre het gezin het geduld en de gastvrijheid van Hallstein en Sissel op de proef zal stellen. Op het eerste gezicht lijken de gezinsleden onaangepaste, egocentrische en onsympathieke lieden; Vesaas laat echter zien dat elk personage gebukt gaat onder de eigen omstandigheden – de eigen ervaringen, het eigen karakter – en dat die onderworpenheid hun gedrag bepaalt. Die visie op de menselijke conditie, die Vesaas in al zijn werk tentoonspreidt, maakt dat je voor de personages in Lentenacht – zelfs voor de barse Karl en de verwarde Hjalmar – geen echte antipathie voelt.

Maar echt dicht op de huid van deze personages kom je als lezer niet. Het draait in Lentenacht om korte, vaak nogal merkwaardige interacties en bizarre gebeurtenissen waarbij vele personages betrokken zijn. De roman kent weinig rustpunten en momenten van reflectie, waardoor je als lezer maar een beperkt zicht krijgt op de drijfveren van de hoofdpersonages. Ook de precieze aard van de banden tussen de gezinsleden blijven tamelijk ongrijpbaar.

Lentenacht lijkt wat dat betreft op het in 2022 bij Uitgeverij Oevers verschenen De kiem. Dat boek laat zien hoe een moordgeval de precaire balans in een hechte gemeenschap op een eiland verstoort, en hoe de individuen in die gemeenschap met die gebeurtenis omgaan. De kiem kent, net als Lentenacht, veel personages en plekken, waardoor de aandacht van de lezer wordt gevestigd op de ‘logistiek’ van de scènes: waar speelt een scène zich af, wie zijn erbij betrokken, en wie is er aan het woord. Daardoor blijven de individuele personage voor de lezer minder scherp omlijnd.

In dat opzicht is er een duidelijk verschil zichtbaar tussen, aan de ene kant, Lentenacht en De kiem en, aan de andere kant, Het ijspaleis en De vogels, twee latere boeken van Vesaas. De laatstgenoemde boeken stellen ieder slechts een enkel personage centraal, dat uitvoerig wordt geportretteerd in interactie met een keur aan omgevingsfactoren, zoals mensen in diens nabijheid, maar ook de natuur en de wisselende weersomstandigheden (thema’s waarvoor in Lentenacht een beduidend kleinere rol is weggelegd). Het verteltempo ligt daar lager, waardoor de nadruk komt te liggen op de binnenwereld van het hoofdpersonage.

Deze opvallende tweespalt in Vesaas’ oeuvre ten spijt, is er één duidelijk kenmerk dat alle boeken van deze auteur met elkaar verbindt: de indringende wijze waarop Vesaas over de belevingswereld van zijn personages schrijft. Zoals hierboven vastgesteld, richt Lentenacht zich niet zo nadrukkelijk op de binnenwereld van de personages; er zijn echter wel degelijk passages en zinsneden die zijdelings een en ander prijsgeven over de angsten en wensen van de personages, en die onmiddellijk en op haast griezelige wijze bij de lezer resoneren. Vesaas lezen voelt bijwijlen alsof je gekieteld wordt aan een lichaamsdeel waarvan je nooit wist dat je het had.

Vesaas brengt zijn personages op een ongeëvenaarde en ontroerende manier tot leven. Doordat je hun gevoelens haast instinctmatig begrijpt, wordt elke verdere rechtvaardiging ervan overbodig. Schijnbaar moeiteloos dringt Vesaas door tot de diepere lagen van het mens-zijn.