‘Een dominee houdt verhalen levend’

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

Een mens van de dag zijn betekent leven in het nu, vasthouden aan elk moment alsof het je laatste kan zijn. Het is een kwetsbare manier van leven die vaak met ouderen en ernstig zieken wordt geassocieerd, maar in het gelijknamige debuut van Emma Doude van Troostwijk krijgt deze uitdrukking een diepere betekenis. In de roman, vertaald door Liesbeth van Nes en meermaals bekroond in Frankrijk, vertelt de jonge schrijver het verhaal van een Nederlandse predikantenfamilie die is neergestreken in de Elzas. Drie generaties leven samen in de parochiale woning en delen ervaringen, humor, verdriet en twijfel over zichzelf en hun relatie met de ander. Wat verbindt ons – dat is de vraag die Doude van Troostwijk zich stelde tijdens het schrijven, vertelt ze bij La Grande Librairie. Het is een vraag die ze probeert te beantwoorden vanuit het oogpunt van de jonge vrouwelijke verteller, die meemaakt hoe haar grootvader steeds verder wegzakt in zijn geheugenverlies, hoe haar vader worstelt met een burn-out en hoe haar broer twijfelt aan zijn roeping als predikant. Met tederheid worden de drie mannen beschreven, zonder aangedikte emoties of psychologische verhandelingen: de kracht van Mensen van de dag (2025) schuilt in de oprechtheid en de openheid, en stipt tegelijkertijd belangrijke thema’s aan, zoals de zoektocht naar identiteit, intergenerationele relaties en de rol van fictie tegenover de culturele burn-out die Doude van Troostwijk observeert.

Herinnering, geloof en transmission

Het boek moest niet religieus zijn, vertelt Doude van Troostwijk in De ongelooflijke podcast. Geen verhaal à la Dorsvloer vol confetti van Franca Treur (2009, maar juist een etymologische zoektocht naar hoe geloof mensen verbindt. Zo is er het element van traditie: zowel de personages Opa als Papa zijn predikant geweest, en het is nu tijd voor broer Nicolaas om het stokje over te nemen. Hij heeft bijna zijn opleiding afgerond, de groene post-it hangt al op de koelkast: over drie dagen wordt Nicolaas dominee en zet daarmee de familietraditie voort.

Wat opvalt, is de manier waarop Doude van Troostwijk haar personages vormgeeft. Ze hebben weinig directe psychologie, hun gedachtewereld kennen we slechts via hun gebaren, hun gedrag en hun woorden op het moment van schrijven. Er wordt weliswaar verteld vanuit een ik-perspectief, maar zelfs de onuitgesproken gedachten en gevoelens van de verteller blijven onbekend. Het is een schrijven dat ook van de dag is, onderstreept door het gebruik van de tegenwoordige tijd. De tekst is een aaneenschakeling van korte hoofdstukken, vaak maar een paar pagina’s, waarin de details van een scène worden beschreven, in plaats van de grote lijnen. Hierdoor ontstaat een bijzondere stijl: de verhalen lijken te zijn geschreven op het moment dat ze plaatsvonden, en tegelijkertijd is over elk woord nagedacht. Door die vluchtige, en daarom intense stijl willen we elk woord vastgrijpen, aangetrokken door de ontwapenende gevoeligheid van de personages: ‘Ik fluister, gaat het wel? De kracht en de heerlijkheid. Nicolaas zegt, ik weet niet of dit leven iets voor mij is, dit alles. Tot in der eeuwigheid. Ik weet niets meer. Amen.’

De innerlijke strijd van Nicolaas overstijgt de vraag of hij in God gelooft, en is juist een zoektocht naar zijn plek in de wereld. Opgegroeid in een predikantenfamilie, gevoed door verhalen van zijn ouders, grootouders en de Bijbel, gelooft hij dat de kerk iets is als een familie, gebouwd op gedeelde herinneringen. Nu zijn familie niet meer gelooft, de Bijbel niet meer wordt gelezen, Opa zijn geheugen verliest en Papa zijn wil om te leven, stelt hij terecht de vraag: ‘denk jij dat God met alles wat er nu gebeurt, nog in ons gelooft?’ Of vraagt hij eigenlijk wat zijn rol nu is. Het antwoord komt van Mama: ‘een dominee houdt verhalen levend’.

Door het vertellen van verhalen centraal te plaatsen zet Mensen van de dag geloofstraditie en herinnering in een nieuw licht, gestoeld op transmission, overdracht. Doude van Troostwijk onderstreept het belang van verhalen, omdat ze bang is dat we het verleden vergeten en onze fouten herhalen. Nicolaas staat voor haar generatie, de jongvolwassenen die zich afvragen wat ze kunnen doen om de brandende wereld te blussen, de wereld die haar vader representeert door zijn burn-out, zoals ze uitlegt in bovengenoemde podcast. De wereld brandt uit, vergeet zijn verbindingen, verhalen worden niet overgedragen. Met haar roman neemt Doude van Troostwijk op subtiele wijze stelling in tegen de heersende culturele amnesie. De vergeetachtigheid die haar verontrust, verbeeldt ze schitterend met de pogingen van de verteller om de drie mannen in haar leven te herinneren aan hun gedeelde verleden; ze confronteert hen met eerdere ervaringen die de familie heeft beleefd, bewaart de verhalen in haar schatkist, schrijft ze vervolgens op, met als doel de aandacht te verschuiven naar de kracht van het vertellen.

Taal en cultuur

Doude van Troostwijk is tweetalig opgegroeid en dat is een fundamenteel element van haar roman: de Marseillaise, beschuiten en oliebollen, Franse en Nederlandse tradities, grapjes (monsieur Klote in plaats van monsieur Kote). Opmerkelijk genoeg zijn het culturele elementen zijn die nu als ouderwets worden gezien, horend bij de vorige eeuw, en waar we ons niet meer zozeer bewust van zijn. De verteller legt er nooit de nadruk op, maar verweeft de elementen met haar huidige leven en laat zo zien dat we die cultuur niet uit het oog moeten verliezen. Zo zijn er oude films (Les Anges uit 1973), een ouderwetse Samsung-televisie en een Sony-radio waar Elvis Presley uit schalt. Een muzikale rode draad rijgt het verhaal aaneen – Jacques Brel, kerkpsalmen, Louis Armstrong, Joe Dassin, Ramses Shaffy : ‘Meteen voegt Opa’s stem zich bij de mijne. […] Hij zingt, ik zing, psalmen en Ramses Shaffy gaan zonder overgang in elkaar over, vormen vreemde medleys in onze mond’. Een ander motief zijn de jeugdherinneringen van de vertelster en haar broer: hennetje of halmpje, het delen van een Pépito, Wij gaan op berenjacht, maar ook die van hun vader voor wie de fiets een tweede lichaam is en leest, rookt en eet op de fiets, omdat hij vroeger twee uur naar school moest fietsen. Door de unieke positie van de vertelster tussen twee culturen wordt duidelijk hoe zowel de Nederlandse als de Franse cultuur haar gevormd hebben en hoe diep haar verbondenheid met beide is.

Een ander bijzonder aspect zijn de onvertaalde Franse zinsdelen (Ça va aller; Regardez, la mer!; Zo voelt dat, petite soeur, precies zo) in de Nederlandse vertaling, en de Nederlandse stukjes in de oorspronkelijk Franstalige tekst. Die keuze laat zien hoe taal kan verbinden, zelfs als we elkaar niet kunnen verstaan: broer en zus vermengen twee talen en culturen zonder moeite, vormen hun eigen manieren van herinnering en communicatie en kijken met die bril op naar de wereld. Een voorbeeld daarvan zijn de Nederlandse en Franse spreekwoorden, waaruit blijkt dat beide culturen fenomenen anders benoemen: ‘In het Nederlandse zijn ze de weg kwijt. In het Frans verliezen ze het hoofd. Ils perdent la tête.’;‘Je zou het een stilleven moeten noemen. Geen dode natuur. Geen nature morte.’ Op subtiele wijze laat Doude van Troostwijk zien hoe taal en cultuur onze wereld vormen, en andersom.

Het lichaam en kwetsbaarheid

Hoewel we niet direct toegang hebben tot de psychologie van de personages vanwege de ik-verteller, is er een andere ingang mogelijk. Het verhaal is intiem, niet door wat er wordt gezegd, maar door de manier waarop de verteller schrijft vanuit het lichaam: ‘De ronde sleutel klem ik tussen het plat van mijn duim en het kussentje van mijn wijsvinger.’ De aanwezige lichamen raken elkaar constant: ‘Vanochtend stortte Papa in. Hij brak. we zaten op het muurtje voor het huis. We bewogen niet echt, hij kon het niet meer. Ik aaide rustig over zijn rug als bij een paard dat je in slaap sust. […]. Ik weet dat ik praatte en ik zie mijn vader nog, tegen me aan gezakt, opeens een heel oude man geworden.’ Armen worden om nekken geslagen, handen worden gekust, voeten dansen samen – het lichaam is een manier om contact te maken, om dingen over te brengen. Een lichamelijke manier van vertellen.

Deze lichamelijke vertelwijze verbeeldt ook de kwetsbaarheid van de drie mannen uit de roman. Mannelijkheid wordt in een nieuw daglicht geplaatst, en dat is verfrissend in een literair landschap waarin mannen vaak negatief worden weggezet. De tederheid die bestaat tussen broer en zus is verfrissend, en de relatie tussen vader en zoon complex. Ze zijn beide zichzelf verloren: ‘Langzaam gaat Papa met de rug van zijn hand over zijn ogen. Hij haalt zijn neus op. Zijn stem splijt de stilte. Ik weet niet meer wie ik ben.’ Die openheid ontwapent en laat zien dat hoewel traditie belangrijk is, ieder zijn eigen weg daarin mag zoeken.

Verbinding

Emma Doude van Troostwijk bekleedt een bijzondere positie in het huidige literaire landschap, en het is een plek die we nodig hebben om het belang van taal en cultuur in te zien om de verbinding tussen elkaar weer te doen opleven. Want mensen van de dag zijn we misschien wel allemaal in een wereld die constant verandert, zichzelf vergeet en daarom zijn fouten herhaalt. In het hart van het boek ligt de vraag: ‘Wat heeft het voor zin dat ik dominee word als niemand. Papa zegt, als niemand het zich meer herinnert?’ Mensen van de dag is een fijnzinnige roman die precies de vinger op de zere plek legt, zonder te bekritiseren, maar door het verhaal te vertellen van drie vertederende, zoekende mannen in de Elzas.

Deze recensie door Robin Chardon over Mensen van de dag van Emma Doude van Troostwijk werd mede mogelijk gemaakt door het Algemeen Nederlands Verbond (ANV).