Het goede leven mogelijk maken

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

Vrijheid, vervreemding en verbinding: rond die drie termen draait het betoog van Seppe De Meulder (1995) in zijn essay Waarom alles zo leeg voelt. De eerste term is het ultieme en inmiddels uitgeholde ideaal van het westerse individu, de tweede is sociologisch en filosofisch overgedetermineerd en met de derde word je op dit ogenblik te pas en te onpas om de oren geslagen. Eigenlijk zijn het drie lege termen. Je moet dus van goeden huize zijn om er de fundamenten van te maken van een voor een breed publiek bedoelde maatschappelijke analyse. De Meulder is daar meer dan behoorlijk in geslaagd. Niet in de laatste plaats door die drie termen op elkaar te betrekken en er een vierde aan toe te voegen: arbeid (lees: activiteit, creativiteit, scheppingskracht). En als vertrekpunt neemt hij een gevoel dat we allemaal op een bepaalde manier kennen, zonder het precies te kunnen benoemen: een gevoel van leegte dat tegelijk een gevoel is van verveling en zinloosheid én van overprikkeling en overconsumptie. Zo balanceren we op de slappe koord tussen bore- en burn-out, aldus De Meulder: ‘Dat is niet leven. Dat is geleefd worden.’ Herkenbaar, toch?

Er is een nauwelijks verholen woede aan het werk in de schriftuur van De Meulder. Een woede over de ontwrichte stand van zaken die als een status quo wordt voorgesteld, over de manipulaties van een geldeconomie die zich boven de politiek van het goede leven heeft verheven, over een systeem dat enkel aan symptoombestrijding doet en weigert de diepere oorzaken aan te pakken. Is veel van de psychiatrische medicatie immers geen manier om ons te laten overleven in een voor ons ongezonde wereld en om ons te laten aanvaarden wat we eigenlijk niet zouden mogen aanvaarden, zo vraagt De Meulder zich cynisch af. Door de talloze depressies en burn-outs louter met geneesmiddelen te bestrijden, sluiten we de ogen voor de werkelijke oorzaken: ‘De pillenindustrie is een miljardenbusiness geworden waarmee het kapitalisme erin slaagt geld te kloppen uit haar eigen falen.’ De Meulders woede geeft aan zijn gedachten gedrevenheid en urgentie. Die uiten zich vaak in mokerharde stellingen: ‘Als door bezit geobsedeerde necrofielen doden we het leven.’ Die persoonlijke leidt een enkele keer naar niet verder uitgewerkte uithalen naar De Morgen en naar Rik Torfs, die niets toevoegen aan de analyse. Maar die woede geeft De Meulder ook de mogelijkheid om heel herkenbare voorbeelden en zelfs ervaringen uit zijn eigen leven te combineren met uitspraken van filosofen als Hegel, Marx, Heidegger en Sartre zonder in een dwingend en sturend discours terecht te komen.

De centrale term is ‘vervreemding’, waarin maatschappij en innerlijke wereld elkaar spiegelen: ‘wat als de vervreemding die zich in mijn bewustzijn voordoet slechts de reflectie is van de vervreemding die zich in de samenleving voordoet?’ Cruciaal voor die vervreemding is dat we, dixit De Meulder, ergens onderweg de essentie van ‘arbeid’ – in de brede betekenis van activiteit en creativiteit en dus van een zinvolle relatie met onszelf, de anderen en de wereld – verloren zijn. Wanneer precies is moeilijk te zeggen, maar de industrialisering, de mechanisering en de zich steeds sneller en intenser ontwikkelende technologie hebben er veel, zo niet alles, mee te maken. Het blijft natuurlijk een hachelijke zaak om ergens in het verleden een paradijselijke toestand te projecteren, en De Meulder doet dat zo weinig mogelijk: ongemak, verlies, ongeluk, dood… maken nu eenmaal integraal deel uit van het leven. Vandaar ook zijn weerzin tegen het transhumanisme en zijn poging om een onsterfelijke supermens te creëren waarin hersenen samensmelten met AI. Feilbaarheid en kwetsbaarheid zijn geen programmeerfouten, maar essentieel voor onze ontwikkeling als mens.

Het probleem is dat arbeid niet langer een manier is om ons tot de wereld te verhouden, maar louter een middel om geld te verdienen om daarmee te kunnen consumeren: ‘we ervaren arbeid als onvrij, als een last. En pas in onze rustmomenten, wanneer we onze meest basale noden vervullen, zoals eten en drinken, voelen we ons “echt mens”.’ De Meulder maakt gebruik van de stijlfiguur van de omkering om de paradoxen van de moderne samenleving bloot te leggen. Het lijkt soms een retorisch trucje, maar de formuleringen doen je wel nadenken, al was het maar over de ontwrichting van de taal: ‘Wat is dat voor wereld die zegt dat je moet houden van je job en moet werken aan je relatie? Dat je moet nadenken in welke mensen je tijd wil investeren, maar dat je op het werk de uren niet telt?’ Of deze omkering: ‘Het probleem is niet dat AI-muziek op echte muziek begint te lijken, maar dat de commerciële rommel uit de hitparades klinkt alsof ze door AI is gemaakt.’ Het betekent in elk geval dat we bepaalde dingen nog in de hand hebben, als we dat willen tenminste.

De religie zijn we kwijt maar, zo stelt De Meulder, de markt heeft de plek van de goden ingenomen: een mysterieus wezen dat door priesters (economen) moet worden geïnterpreteerd, dat nerveus kan worden en met offers moet worden gepaaid: ‘Het probleem is niet dat de economen onwaarheden verkondigen. Het probleem is dat ze, door te spreken over de “wetten van de markt” alsof het natuurwetten zijn, de sociale verhoudingen verhullen waarin het kapitaal de werking van de markt aanstuurt.’ Naast de markt is het privé-eigendom de grote vervreemder. De Meulder citeert een indrukwekkende passage uit de Marx van de Parijse manuscripten: ‘Het privé-eigendom heeft ons zo dom en eenzijdig gemaakt dat een object pas het onze is wanneer we het hebben, dus wanneer het als kapitaal voor ons bestaat of onmiddellijk door ons bezeten, gegeten, gedronken, aan het lijf gedragen, bewoond, etc., kortom gebruikt wordt.’ Die vervreemding heeft ervoor gezorgd dat onze relatie tot de ander die van een wolf is geworden en onze verhouding tot de wereld die van een agressieve inbezitneming. En in die vervreemde relaties – een ‘relatie van relatieloosheid’ volgens de Zwitserse sociaal filosofe Rahel Jaeggi – zijn we meteen ook onze vrijheid en onze creativiteit kwijtgeraakt.

Wat staat er ons dan te doen? Het woord ’verbinding’ duikt op, maar wat betekent dat precies? Om dat duidelijk te maken, maakt De Meulder gebruik van twee esthetische begrippen. Hij heeft het met een aan de Duitse socioloog Hartmut Rosa ontleend begrip over ‘resonantie’: dat gebeurt wanneer een trillend lichaam een ander lichaam aan het trillen brengt zonder het aan te raken. We voelen ons thuis in de wereld wanneer we resoneren met de wereld, wanneer we ons laten ‘raken’ door de wereld en door de anderen. Resonantie betekent ‘dat je in beweging wordt gebracht en tegelijk met een eigen stem spreekt.’ Dit is cruciaal: resonantie is geen simpele echo, geen consonantie of harmonie, maar een reactie op een trilling op je eigen frequentie.

Naast dit aan de muziek ontleend concept verwijst De Meulder ook naar de literatuur. Op de vraag hoe we ons de wereld kunnen toe-eigenen zonder te vervallen in ‘bezit’ of ‘eigendom’ – met andere woorden zonder van de wereld louter een object, een instrument of een middel te maken – antwoordt hij met de praktijk van het lezen: ‘Wat betekent het zich een boek eigen te maken? Het volstaat niet dat ik het boek koop, het in mijn kast zet en vervolgens verklaar dat ik het in mijn bezit heb. Neen, ik moet een verhouding aangaan met het boek, ermee in dialoog treden op zo’n manier dat hoe meer ik de inhoud in me opneem, hoe vrijer ik ze kan gebruiken.’ Een intrigerend en rijk beeld dat verder uitgewerkt had mogen worden.

Nog een ruimte waar we op een andere manier met elkaar en met de wereld in contact kunnen komen is volgens De Meulder – in navolging van de Nederlandse filosoof Hans Schnitzler – ‘het bruin café’, als alternatief voor de hippe koffiebar waar je je koffie met een QR-code moet bestellen. Het ‘bruin café’ is geen nostalgische notie voor De Meulder, maar een plek van ontmoeten en vooral van ont-moeten, een plek waar je kan luisteren naar de verhalen van anderen in het besef dat woorden niet alles kunnen zeggen, een plek om vriendelijkheid en geduld te oefenen: ‘Het is een soort ruimte tussen de privésfeer en de publieke ruimte waar je de ander kan ontmoeten zonder dat die zich aan je opdringt of je van je andersheid berooft.’ Een tussenruimte die althans een tijdlang en gedeeltelijk de vervreemding kan omzetten in verbinding.

Het gaat De Meulder uiteindelijk om ‘het goede leven’, dat voor hem een leven is waarin alle zintuigen en vermogens de mogelijkheid krijgen om zich te ontplooien. Toch is hij voorzichtig om dat goede leven precies te omschrijven. Dat blijkt al uit de metaforen van het resoneren en van het lezen, en uit de vergelijking met het bruine café. Dat blijkt nog meer uit zijn laatste voorbeeld. In het slothoofdstuk – dat de expliciete titel ‘Het goede leven’ kreeg – spreekt De Meulder zijn bewondering uit voor de Palestijnen, in het bijzonder voor de Palestijnse kinderen die er bij momenten in slagen om van het slagveld, de ruïnes en de bomkraters een ‘speeltuin’ te maken: ‘Het getuigt van een vorm van vrijheid die niemand hen kan afnemen, een vrijheid die zelfs in de meest onvrije omstandigheden altijd aanwezig is. […] Het is waar dat zonder verzet bevrijding onmogelijk is, maar het is even waar dat die strijd voor bevrijding waardeloos is als ze ergens onderweg vergeet wat het doel is: het goede leven mogelijk maken waar het spel van kinderen symbool voor staat.’ De Meulder verwijst naar een Palestijnse circusvoorstelling die hij zag: ‘Het circus is het leven, het goede leven.’ Het is een sterk en veelzeggend maar ook  kwetsbaar en delicaat beeld van de kracht van verbeelding, van samenwerking, van falen en opnieuw beginnen, van onderlinge afhankelijkheid en van de vrijheid die daaruit voortkomt.