Deel Facebook Twitter / X LinkedIn
Twee ouders zonder kind rijden door de nacht naar huis, naar de plek die nooit meer als een thuis zal voelen en waar ze ook elkaar zullen kwijtraken. Hij, Paul, parkeert op het erf. Zij, Molly, door wier ogen wij kijken, houdt haar ene hand vast met de andere. ‘Er is geen teken van leven. Alle commotie — de auto’s, de busjes, de recherche, de mobiele eenheid, de explosievendienst, de media — is van het erf verdwenen.’ De eerste bladzijden van Femke Brockhus’ Beesten die je niet mag schieten lezen, net als haar eerdere romans Laat het stil zijn en Kleine haperende vluchten, haast als een gedicht. Raadselachtig, sfeervol en verontrustend. Nadat je het hele boek hebt gelezen besef je dat alles in die twee bladzijden besloten zat.
Voor Molly is helder en gestructureerd denken haast onmogelijk. Is dat waarom we geen duidelijk beeld van haar krijgen? Het boek draait eerder om haar zoektocht dan om haar persoon. Wat herinnert zij zich? Hoe weet ze wat waar is als elke herinnering moet worden onderzocht en geïnterpreteerd? Brockhus schreef een roman in flarden, een boek waarin steeds iets anders komt bovendrijven in de donkerte van Molly’s bewustzijn, cirkelend om één verschrikkelijk feit: Nicholas, Nicky, haar zoon, is dader van een school shooting. ‘Herinneren is werken, doodmoe wordt ze ervan. De herbelevingen zijn geladen, intensiever dan het origineel.’ De daad is zo groot en afschrikwekkend dat het hele land, misschien zelfs de hele wereld, er onherroepelijk over oordeelt.
‘De voordeur. Zijn stem klinkt scherp en vastberaden: doei. Hij is al weg voordat ze het licht in de hal aan kan doen.’ Wat is de betekenis van de schuingedrukte teksten, onregelmatig verspreid over de roman? Het zijn herinneringen die, in tegenstelling tot de overige, een datum nodig hebben: 20 april 1999. Moeten we eruit opmaken dat het hier om een feitelijke voorstelling gaat die niet geherinterpreteerd hoeft of zelfs maar kan worden? Het duurt niet lang voor het verontrustende concreet wordt, een paar bladzijden en daar is het: ‘Er is iets gebeurd op school, hijgt Paul, er wordt geschoten.’ Een vriend van Nicholas heeft hem gebeld. Die zegt dat de schutters zwarte jassen dragen: ‘Ik ken alle leerlingen die zwarte jassen dragen,’ voegt hij eraan toe, ‘en de enige die ik niet kan vinden zijn Nicholas en James.’
Door de mediastorm na school shootings zijn de elementen ervan onderdeel geworden van onze gedeelde cultuur. We weten hoe we ons moeten gedragen na het zien van beelden van huilende leerlingen en docenten, we weten wat we moeten zeggen over de foto’s van de daders, we spreken onze afschuw uit, bewonderen de bloemenzee vol pluche. En, hoewel we dat misschien liever niet hardop toegeven, we kunnen ons inleven in het lot van de ouders van de schutters, in de schuld en de schaamte die ze moeten voelen.
Dat Brockhus er ondanks deze clichématige reacties in slaagt een pakkend boek af te leveren komt niet alleen door de vorm in flarden, maar ook door de doordachte volgorde van herinneringen en gebeurtenissen. Na bladzijden lang te zijn meegezogen in Molly’s ervaringen, komt de steun die ze naast alle haatberichten ontvangt, in de vorm van lieve, begripvolle brieven (het eten moet ze weggooien, daar kan vermalen glas in zitten), als een verrassing. Zouden wij zo grootmoedig zijn? En ook Molly’s liefde voor Nicky, die op sommige momenten haast onaangetast lijkt, confronteert lezers met hun eigen oordeel.
Als bron voor het boek gebruikte Brockhus het boek Het besef van een moeder. Leven in de nasleep van het Columbine-drama van Sue Klebold, moeder van één van de daders. Ze stelt in de verantwoording dat ze de gang van zaken en de herinneringen die Klebold beschrijft heeft gefictionaliseerd. Het ‘Columbine-drama’, zoals Klebold het noemt, dat op Wikipedia het ‘Columbine High School Massacre’ heet, vond plaats op, inderdaad ja, 20 april 1999. Eric Harris en Dylan Klebold schoten die dag dertien medeleerlingen en één docent dood, verwondden drieëntwintig anderen en pleegden zelfmoord. Destijds was het de meest dodelijke school shooting in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Het is een gebeurtenis waarin je je helemaal kunt verdiepen zonder ooit te begrijpen waarom juist deze twee tieners kozen voor een moordpartij. Dat is wat Brockhus laat zien: de zoektocht kan tastbaar worden gemaakt, 229 pagina’s lang, maar een verklaring blijft buiten bereik.
In het boek staat het hoogstpersoonlijke centraal, Molly’s gevoelsleven, haar gedachten en beleving. Dat wil niet zeggen dat het boek sentimenteel aandoet. Daarvoor zijn Brockhus’ beschrijvingen te feitelijk: ‘Een portret van de schoolfotograaf. Nicky die zijn best deed. Een verplichte lach met zijn beteuterde ernst eronder. Zijn mond lacht, maar zijn blik verraadt dat hij niet weet waarom.’ Die feitelijkheid zorgt ervoor dat de betekenis van haar herinneringen eerder tussen de regels lijkt te zweven dan dat ze gevangen zitten in de zinnen zelf. Haar man, Paul, geeft ze dan ook nergens expliciet de schuld van wat Nicky heeft gedaan, ze spreekt sowieso weinig met hem, maar haar herinneringen aan zijn omgang met Nicky gaan over manieren waarop hij zijn zoon niet serieus nam, hem bespotte om zijn angsten en onzekerheden. Dat Molly en Paul elkaar verliezen tegen de achtergrond van zoveel onbesproken zaken is bijna vanzelfsprekend.
Natuurlijk valt die titel op, Beesten die je niet mag schieten. In de meest platte interpretatie hebben de beesten betrekking op de vermoorde en verwonde leerlingen en docenten. Gaat het er niet altijd om dat daders van school shootings zich buitengesloten voelden, gepest werden, alle mensen om hen heen als vijanden bestempelden? Of misschien moeten we het breder zien en bestaat de hele buitenwereld uit beesten. Als Molly een man betrapt die rondneust rond haar huis, camera in de hand, zegt ze tegen Paul dat er een beest is buiten, als verklaring voor haar geschrokken gezicht. Even stelt ze zich voor dat Paul Nicholas’ luchtbuks pakt, richt en schiet.
En wat te denken van de vogels waar Nicholas bang voor was? Een kinderangst. ‘Ze pikken je hart eruit en nemen het mee. De papa en mama kunnen dat in hun eentje, maar de kinderen moeten het samen doen.’ Paul is niet het soort vader dat tijd heeft voor dat soort praatjes. ‘Doe niet zo gek. Ga maar slapen.’ Later, na Nicholas’ daad en dood, stuit Molly op een zwarte vogel in de gang, echt of niet, dat is onduidelijk. De letterlijke beesten die Nicholas niet mag schieten met zijn luchtbuks zijn ook vogels. ‘Nicholas? Je weet nog wat we daarover hebben afgesproken? Wat heb ik over vogels gezegd?’ Er zit iets ongrijpbaars in het verband tussen de kinderangst voor pikkende vogels en het vermoorden van je medescholieren.
Beesten die je niet mag schieten is een nauwgezet gecomponeerd geheel waarin Brockhus nergens de controle verliest. Wie het leest kan onmogelijk ontsnappen aan de schrijnende menselijkheid van de moeder van een dader.
Reacties
Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.