Wanneer dystopische sciencefiction ophoudt fictie te zijn

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

Sommige auteurs slagen erin om met de titel van hun boek een nieuw concept ingang te doen vinden in het publieke debat. Naomi Klein is wat dat betreft niet aan haar proefstuk toe. Met haar boek De shockdoctrine. De opkomst van het rampenkapitalisme lanceerde ze eerder al een term die inzicht geeft in hoe rechtse regeringen crisissituaties aangrijpen om hun plannen door te duwen. De titel van haar nieuwe boek Eindtijdfascisme. En de strijd om het leven op aarde, dat ze samen met Astra Taylor schreef, zou wel eens hetzelfde potentieel kunnen hebben.

Het woord eindtijdfascisme bestaat uit twee zwaarbeladen delen. Het grondwoord, fascisme, is een term die enkele jaren geleden nog veelal gemeden werd wanneer gesproken werd over de opgang van extreemrechts in de VS en de EU. Dat waar we mee te maken hebben wel degelijk fascisme is, wordt vandaag echter door tal van deskundigen zoals Timothy Snyder en Robert Paxton onderschreven. Dat fascisme verschillende stadia kent en je het beter in een vroegere dan latere fase benoemt en bestrijdt, werd in het Nederlandse taalgebied helder beargumenteerd door Rosan Smits in het boekje met de heldere titel Dit is fascisme.

Klein en Taylor beperken zich echter niet tot het classificeren van Trump en consorten als fascisten. Ze bestuderen ook de concrete vorm die hun politiek vandaag, in het tijdperk van AI, influencers en een genocide in Gaza, aanneemt. Klein en Taylor gaan op zoek naar het verband tussen zorgwekkende hedendaagse fenomenen, gaande van een ‘uitkleed’-app en het optreden van ICE in de VS tot de massale bouw van datacenters, en komen tot een zorgwekkende conclusie: ‘We zouden onze ogen moeten geloven. De machtigste mensen ter wereld bereiden zich voor op het einde van de wereld, een einde dat ze zelf verwoed versnellen.’ Vandaar dat ze de bepaling ‘eindtijd’ aan het grondwoord ‘fascisme’ toevoegen.

Geloven wat we zien

Als het waar is dat je de verbeelding van een samenleving kunt afmeten aan de verhalen die in die samenleving aanwezig zijn en het genre sciencefiction dus een goede graadmeter is voor onze verbeelding van de toekomst, dan valt het moeilijk te ontkennen dat het einde van de wereld een belangrijke plaats inneemt in onze verbeelding. Waar veel sciencefiction in de jaren ‘90 nog een vertrouwen in de technologische vooruitgang verbeeldde, zijn vandaag zo goed als alle sciencefictionfilms dystopieën over een postapocalyptische wereld.

Het is inmiddels een cliché om te schrijven dat het eenvoudiger is om je het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme. Gewoonlijk wordt deze boutade gebruikt om erop te wijzen hoe slecht we erin slagen om buiten het kapitalistische kader te denken, maar waar Klein en Taylor op wijzen is hoe achteloos een aantal van de machtigste mensen op deze planeet heel concrete plannen maken om zich voor te bereiden op het einde van de wereld.

Het lijkt net alsof zij de dystopische sciencefiction die we allen te zien krijgen niet als waarschuwing beschouwen, maar als handleiding. In die mate dat een mens zich afvraagt of het wel zo is dat Elon Musk en Jeff Bezos inspiratie bieden voor makers van superheldenfilms die op zoek zijn naar een slechterik of dat omgekeerd mensen als Musk en Bezos hun inspiratie halen bij die slechteriken. Wanneer je leest hoe Klein en Taylor beschrijven hoe de aanstormende figuren in het hardrechtse wereldje van tech en politiek toestromen op het ‘Apocalypse Ball’, krijg je toch de indruk dat het tweede het geval is. Het bal, waarop de ene gekleed kwam als eugenetica-arts en de andere pagers droeg in een als grappig bedoelde verwijzing naar de pageraanvallen van Israël in Libanon, was het hoogtepunt van een driedaagse Hereticon-conferentie. Op de website van het evenement klinkt het weinig verhullend: ‘Als je niet probeert de wereld te vernietigen, doe je misschien niet hard genoeg je best.’

Dus ja, het woord eindtijdfascisme klinkt nogal beladen en angstwekkend, maar wie het boek leest kan weinig anders dan erkennen dat we inderdaad onze ogen moeten geloven. Als ze zeggen dat ze de wereld willen vernietigen en als ze de wereld zo ook werkelijk vernietigen, dan is het misschien toch zo gek nog niet dat het wel degelijk het leven op aarde is dat op het spel staat.

De bundel

De auteurs omschrijven fascisme achtereenvolgens als ‘een revolte van de sterken en de verongelijkten’, ‘een vorm van politiek gedrag die wordt gekenmerkt door een obsessieve preoccupatie met maatschappelijke neergang’, een politiek van ‘slapjanussen die het hebben opgegeven’, ‘een spiegel van het imperialisme’, ‘een reeks wrede methoden en strategieën’, ‘een contrarevolutie gericht tegen een revolutie die nooit heeft plaatsgevonden’, ‘een protection racket van het kapitaal’, en ga zo maar door.

Hoewel elk van die omschrijvingen, ontleend aan verschillende auteurs, wel degelijk behulpzaam kan zijn bij het begrijpen van het fenomeen fascisme, biedt geen van alle een onbetwistbare definitie. De kracht van het boek ligt dan ook niet zozeer in zijn abstracte theoretisering van wat fascisme nu precies is, maar in de concrete bepaling van het type fascisme waarmee we vandaag te maken hebben.

De auteurs wijzen erop dat het woord fascisme is afgeleid van fascis, de Latijnse term voor ‘bundel’. Volgens hen bundelt het hedendaagse fascisme drie groeperingen: religieuze fundamentalisten, MAGA-nationalisten en ‘fossiel tech’. Klein en Taylor staan uitgebreid stil bij de ideologie van elk van deze groeperingen.

Centraal in de coalitie staat fossiel tech, op haar beurt een bundeling van de fossiele industrie en de techindustrie. Waar de techindustrie in het verleden nog haar best had gedaan om zichzelf een progressief imago aan te meten, heeft ze vandaag een bondgenootschap gesloten met Trump. Klein en Taylor zien de oorsprong van dat bondgenootschap in het inzicht dat de AI- en cryptosector immense hoeveelheden stroom verbruiken en Trump hierin een kans zag om deze stroomvretende monsters te voeden met de door hem geliefde fossiele brandstoffen.

Los van deze meer transactionele logica is er ook een ideologische kentering te zien bij de leidende figuren in Silicon Valley. Waar ze zichzelf vroeger nog in de markt zetten als progressieve vernieuwers die op zoek gingen naar oplossingen voor de klimaatcrisis, doen ze vandaag niet langer moeite om te verbloemen dat ze bereid zijn om alles op te offeren om hun megalomane dromen te realiseren.

De heilige graal waar in die kringen van gedroomd wordt, is een soort goddelijke artificiële superintelligentie. De doemverhalen die ze verspreiden zijn daarbij niet in tegenspraak met het beeld van een gelukzalige verlossing die wordt voorgespiegeld. In hun verbeelding zal het namelijk dezelfde super-AI zijn die het grootste deel van de mensheid kan vernietigen, die een handjevol uitverkorenen een uitweg biedt die toegang geeft tot een hoger soort bestaan.

‘Het lijkt er steeds sterker op dat de mensheid een biologische bootloader is voor digitale superintelligentie’, zo citeren de auteurs Elon Musk als illustratie van deze denkwijze. Wat messianisme betreft, verschillen de techfascisten nauwelijks van de religieuze fundamentalisten. Ook zij menen het einde der tijden te moeten versnellen in de hoop op de zogenaamde ‘Rapture’, waarbij de uitverkorenen worden opgenomen in de hemel.

En waar een ruimtekolonie of een fusie met machines de hemel is voor de techfascisten, is een bunker in een gefortificeerde natie dat voor de nationalisten. Hun panische angst voor vluchtelingen, zo stellen Klein en Taylor, is een impliciete erkenning van het feit dat klimaatverandering grote delen van de wereld onbewoonbaar dreigt te maken. Maar in plaats van iets aan die klimaatverandering te proberen te doen, proberen ze hun natie af te sluiten voor de gevolgen ervan. Het is geen toeval dat veel MAGA-aanhangers ook preppers zijn. Jezelf redden ten koste van anderen lijkt de kern van hun ideologie te zijn.

Revolutie voor het leven

Wat het boek sterk maakt, is dat de auteurs er inderdaad voor hebben gekozen om te geloven wat ze zien. De toekomst die de eindtijdfascisten voor ogen hebben ziet er bijzonder gevaarlijk uit en het is maar beter om dat onder ogen te zien. Maar omdat iedereen die dit soort boeken schrijft het als een plicht ziet om tegelijk hoop te geven, proberen ook Klein en Taylor een perspectief te schetsen.

Dat perspectief is niet altijd even overtuigend. Zo wordt er uitgebreid ingegaan op hoe meningsverschillen tussen verschillende extreemrechtse influencers zouden moeten aantonen dat de bundel uit elkaar aan het vallen is. Als iemand als Tucker Carlson zich kritisch uitlaat ten opzichte van Israël, kan je dat zien als een overwinning van de solidariteitsbeweging met Palestina, maar je kan het evengoed zien als een poging om ook binnen die beweging mensen te winnen voor een extreemrechts gedachtegoed. Dat Klein en Taylor vooral het eerste zien, zou er weleens veel mee te maken kunnen hebben dat ze vooral het eerste willen zien.

Dat de New Yorkse burgemeester Zohran Mamdani wordt voorgesteld als dé antithese van het fascisme voelt eveneens als geforceerd zoeken naar een makkelijke manier om hoopvol af te sluiten. Het zal vast wel waar zijn dat meewerken aan zijn campagne enthousiasmerend is en dat er een aantal meer algemene lessen uit te trekken valt wat betreft het aanpakken van verkiezingscampagnes voor progressieve kandidaten, maar die lessen zijn weinig verrassend. Bovendien blijft toch het gevoel overheersen dat de voorgestelde remedie niet echt tegemoetkomt aan de omvang van het probleem dat wordt geschetst.

Interessanter is de beschrijving van het verzet tegen datacenters dat Klein en Taylor als frontlijn van de strijd tegen het eindtijdfascisme zien. Zo schrijven ze over een boer in Kentucky die een aanbod van zesentwintig miljoen dollar afsloeg om haar grond te kunnen transformeren in een datacenter. ‘Als het aan mij ligt, blijf ik waar ik ben en zorg ik voor eten voor het land. Zesentwintig miljoen betekent niks’, zo citeren ze haar. Het illustreert wat Klein en Taylor bedoelen met ‘hier-heid’ als antwoord.

Natuurlijk is ook de kracht van het verzet van die boer niet in verhouding met de bedreiging waar we mee te maken hebben, maar ze schetst wel op een vernieuwende manier de strijd die geleverd dient te worden. Het is een strijd van hen die willen blijven, geworteld in concrete plekken, tegen degenen met een vluchtplan die bereid zijn om het leven op deze aarde op te offeren.

Die manier om protestbewegingen te begrijpen sluit niet alleen goed aan bij wat filosoof Eva von Redecker de ‘Revolutie voor het leven’ noemt, ze is ook verfrissend down-to-earth. Waar revoluties in het verleden al te gemakkelijk gezien werden als de locomotief van vooruitgang in de richting van de utopie, verschijnt de noodzakelijke revolutie bij Klein en Taylor als noodrem die noodzakelijk is om de dystopie te voorkomen. Het is de grote verdienste van de auteurs duidelijk te maken dat dit geen kleine ambitie is.

‘Elke generatie denkt ongetwijfeld dat zij is voorbestemd om een nieuwe wereld te bouwen’, zo schrijft Albert Camus in De mens in opstand. ‘De mijne weet dat ze dat niet gaat doen, maar haar opdracht is misschien nog wel groter. Ze bestaat erin te voorkomen dat de wereld uiteenvalt.’ Die onvoltooide opdracht, zo leert Eindtijdfascisme ons, is inmiddels zo urgent dat we het ons niet kunnen veroorloven nog een generatie langer te talmen.