Wie de orde wil bedreigen moet slordigheid omarmen

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

‘De grootste liefhebber van orde die ik ooit heb ontmoet was een man genaamd Schiefinger in concentratiekamp Dachau, een SS’er.’ Zo vertelt Kalle tegen Ziffel in Gesprekken tussen vluchtelingen van Bertolt Brecht. Het boek is een aaneenschakeling van dialogen tussen deze twee Duitse vluchtelingen in een restaurant van het Centraal Station van Helsinki.

Het is eigenlijk onmogelijk om in een recensie samen te vatten waar die dialogen over gaan of wat er de essentie van is. Sommige schrijvers gebruiken meer woorden dan nodig, maar Brecht niet. Wat de schrijver ‘eigenlijk bedoelt’, is bij hem precies wat hij heeft geschreven. Elke poging om de tekst te gaan herleiden tot een bepaalde boodschap die erin verborgen zou liggen, zou een vernietiging van de literatuur betekenen.

Omdat ik over het boek hoe dan ook niets kan schrijven zonder het enorm onrecht aan te doen, heb ik besloten om me daar verder niets van aan te trekken. Wie wil weten wat er in het boek staat, moet het maar lezen. Het enige wat ik erover kan schrijven, is hoe ik het lees en wat dat met mij doet.

Een ode aan de slordigheid

Het zal vast wel vooral aan mij liggen, maar ik lees het boek als één langgerekte ode aan de slordigheid. Het zijn onmiskenbaar slordigheden dat het vaak niet duidelijk is wat de auteur ironisch bedoelt en wat serieus is, dat de dialogen van de hak op de tak springen en dat Gesprekken tussen vluchtelingen nooit is afgewerkt. Maar ik erken, zoals Ziffel het in het boek ook zegt, ‘alleen maar de enorme voordelen van de slordigheid’.

Gesprekken tussen vluchtelingen biedt een vlucht uit de gestoorde letterlijkheid die ons spreken en schrijven steeds meer in haar greep lijkt te krijgen. Terwijl ik het boek van Brecht zat te lezen, heb ik me dikwijls afgevraagd wat er met het manuscript gebeurd zou zijn als een beginnende auteur er vandaag mee naar een uitgever zou zijn gestapt. Het is uitzonderlijk goed geschreven, dat moet zelfs uitgevers opvallen. Toch vrees ik dat de kans groot is dat het geweigerd zou worden wegens een te chaotische en onvoldragen verhaallijn.

De tijdgeest vraagt om schrijvers die recht voor de raap zijn en zonder al te veel omwegen zeggen waar het op staat. Terwijl die omwegen net nodig zijn om af te raken van de platgereden paden die recht naar de afgrond lopen. Zoals Rebecca Solnit terecht stelt: ‘No straight road takes you there.’

Het heet dat iemand met een rommelig bureau ook een rommelige geest heeft, maar dan moet ook de vraag gesteld worden wat een leeg bureau zegt over iemands geest. Of zoals opnieuw Kalle het stelt in het boek van Brecht: ‘Waar niets op de juiste plek ligt, is er wanorde. Waar op de juiste plek niets ligt, is er orde.’

Een kritiek op de heersende orde

Nu kan het lijken alsof je met al die zijweggetjes helemaal nergens heen gaat, maar dat is in Gesprekken tussen vluchtelingen niet het geval. Het boek gaat wel degelijk ergens over.

Bekijk je deze ode aan de slordigheid van de andere kant, dan ontdek je namelijk een heldere kritiek op de heersende orde. “Orde zit hem in planmatige verspilling”, zo zegt Ziffel het in het boek. ‘Alles wat bederft of wordt weggegooid of vernietigd moet op papier staan en genummerd worden, dat is orde.’

Die opmerking is, zoals dat bij Brecht wel vaker het geval is, buitengewoon scherpzinnig in zijn eenvoud. Ziffel heeft het specifiek over de nazi’s die bijzonder georganiseerd te werk gingen in hun vernietiging van bepaalde groepen mensen, maar zoals ook de andere gedachten in het boek, zijn ze meer algemeen toepasbaar.

Wat is de kapitalistische orde uiteindelijk anders dan de uitermate planmatige vernietiging van het leven op aarde? We kappen de bomen waarin vogels hun nesten bouwen, zagen ze tot planken en timmeren er vervolgens vogelhuisjes van, in de hoop dat er ooit een vogel in wil wonen.

Vanaf een afstand zie je de zaken soms helderder. Het is dus wellicht geen toeval dat Brecht twee vluchtelingen opvoert om te kijken naar de wereld die hen een rol van buitenstaander oplegt. Kalle en Ziffel staan ernaar te kijken, en dan zegt de ene tegen de andere: ‘Ik snap dat u niet begrijpt hoe al deze intelligentie opkomt voor domheid.’ Nog maar eens zo’n zin waarvan je zou willen dat je die zelf bedacht hebt, maar die enkel Bertolt Brecht geschreven kan hebben.

Antifascisme

De omkeringen die zo kenmerkend zijn voor het werk van Brecht zijn zo sterk, juist omdat het niet zomaar stilistische versieringen zijn. De uitdrukking van de dialectiek kan niet gescheiden worden van de dialectiek van de uitdrukking. De omkeringen drukken uit hoe de wereld op haar kop staat en hoe ze weer op haar poten gezet moet worden.

Het ‘hoe’ is bij Brecht steeds het ‘wat’. Zijn werk is niet het resultaat van een vooraf bestaande gedachte, maar een uitdrukking van het denken zelf. In dat denken schakelt hij voortdurend van het concrete naar het algemene en weer terug. Als de twee vluchtelingen het hebben over intelligentie die opkomt voor domheid, dan heeft die opmerking een algemene geldigheid. Tegelijkertijd hebben ze het ook heel concreet over mensen die hun verstand in dienst stellen van militarisme en extreemrechts.

Ze analyseren met hun tweetjes ook haarfijn hoe een samenleving geleidelijk afglijdt naar de verschrikkingen van de oorlog en het fascisme, net als een varken dat zich laat vetmesten en toch de illusie koestert dat het nooit geslacht zal worden. Een dergelijk proces, met name de afbraak van de liberale democratie en de opkomst van het militarisme, is vandaag opnieuw volop aan de gang. Wie liever niet geslacht wil worden, is er dus bij gebaat het boek van Brecht te lezen als een waarschuwing.