Deel Facebook Twitter / X LinkedIn
‘Ze is van verdriet gestorven.’ Het is de raadselachtige zin waarmee Gabriel García Márquez enkele dagen na de dood van zijn vriendin Feliza Bursztyn een ontroerende elegie aanvatte. Het zijn ook de woorden waarrond Juan Gabriel Vásquez in De namen van Feliza, voortreffelijk vertaald door Brigitte Coopmans, een fascinerende nieuwe roman opbouwt.
Dochter van Holocaustvluchtelingen, moeder van drie dochters die ze achterliet om haar kunstdroom na te jagen, hartstochtelijke vriendin, tedere minnares, beeldhouwster, enfant terrible van de Colombiaanse kunstwereld, sympathisant van de Cubaanse Revolutie, uitgesproken pacifist, politiek vluchteling in Parijs, waar ze abrupt zou overlijden: een snelle greep uit Feliza Bursztyns biografie toont een kunstenaar wier leven niet in een handvol woorden te vatten is. Het is een gelaagdheid die door Juan Gabriel Vásquez al vroeg in het boek in verband gebracht wordt met de naam van zijn hoofdpersonage:
Niets aan haar was eenvoudig, zelfs haar naam niet. Het was een tongbreker voor iedereen die haar leerde kennen, en haar leven lang moest ze uitleg geven, spelfouten corrigeren en lijdzaam de krantenkoppen lezen waarin die niet meer recht te zetten waren, of tegenover wildvreemden haar hele familiegeschiedenis uit de doeken doen, terwijl er duidelijk niemand zo Colombiaans was als zij.
Overigens blijft het niet enkel bij naamsverwarring: doorheen haar leven zal Feliza vele, al dan niet zelfgekozen, namen krijgen. Dat zorgt ervoor dat het meervoud uit de titel in de loop van het boek een existentiële dimensie krijgt: een naam biedt immers identiteit en houvast, iets wat Feliza vaak niet gegund was, maar wat haar tegelijkertijd zou toestaan om zichzelf herhaaldelijk opnieuw uit te vinden.
Vele namen, losse fundamenten
Al voor haar geboorte in september 1933 kende ze immers meer dan een naam, aangezien vader Jacobo en moeder Chaja hun dochter aanvankelijk ‘Feigele’ wilden dopen, wat Hebreeuws is voor ‘vogeltje’. Daar zagen haar ouders wijselijk vanaf, en ze gaven haar de naam Felicia. Tijdens haar jeugdjaren besliste ze vervolgens zelf om haar naam te veranderen en voortaan door het leven te gaan als ‘Feliza’, een naam die naar haar eigen zeggen explicieter verwees naar het Spaans voor ‘geluk’ (‘feliz’, red.). Toch zou ze nooit echt ontsnappen aan die ene naam die ze nooit kreeg, zo vernemen we wanneer Vásquez en Feliza’s weduwnaar Pablo Leyva in een van de eerste scènes van het boek bij haar grafsteen staan. Daarop staat haar voornaam verkeerd gespeld (‘Felisa’) en wordt hij geflankeerd door het ouderlijke koosnaampje ‘Feige’. Het is een voorbode van de tragiek van Feliza, die klaarblijkelijk tot in het graf moest verduren dat anderen hun taal en denkbeelden aan haar oplegden.
Ook haar achternaam is overigens aan verandering onderhevig, zo blijkt wanneer ze op jonge leeftijd trouwt met de voormalige Amerikaanse legerpiloot Larry Fleischer. Feliza leert hem kennen in New York: daar hadden haar ouders haar tijdens haar tienerjaren heen gestuurd om, onder het toeziend oog van haar oudere zus, het toenemende politieke geweld in Colombia te ontvluchten. De twee trouwen halsoverkop, in een eerste daad van rebellie tegen wat Feliza ervaart als de beklemmende moraal van haar ouders, die zich luidop tegen het huwelijk verzetten: ‘“Je bent er helemaal niet klaar voor,” zei Chaja, en ze voegde er in haar gebrekkige Spaans aan toe: “Je bent achttien en je bent totaal niet conventioneel.”’
In het handvol jaren die volgen krijgen Feliza en Larry drie dochters – Jeannette, Bethina en Michelle. Terzelfdertijd wordt de combinatie van de zorg voor een gezin met een leven ver van huis Feliza langzaam maar zeker te veel, en om haar sociaal isolement te doorbreken verhuist het jonge echtpaar terug naar Bogotá. Daar verdiept Feliza zich steeds verder in de lokale kunstwereld, wat voor de conservatieve Larry moeilijk te verkroppen is. Hij wil zijn vrouw het liefst van al aan de haard, en stelt haar uiteindelijk voor de keuze tussen een leven als huisvrouw en een leven gewijd aan de kunst, een beslissing waar Feliza, hoe lastig ze haar ook valt, niet lang over moet nadenken:
‘Ik ben niet getrouwd met een kúnstenaar, Feliza,’ zei Larry, en het woord kwam er doordrenkt van een bijtend sarcasme uit. ‘Ik klaag niet dat je een hobby hebt, nee. Ik laat jou je hobby’s hebben. Schilder wat je wilt. Maar wel hier, in huis, in mijn huis. Zodat je er bent wanneer ik je nodig heb, wanneer je gezin je nodig heeft.’ […] Feliza keek naar de lampen aan het plafond, want ze had de onverklaarbare illusie dat iemand het licht had gedimd, en toen keek ze haar man aan met alle kalmte die ze in haar ontgoocheling kon opbrengen.
‘Het spijt me, het spijt me heel erg,’ zei ze. ‘Maar ik moet mijn leven leiden.’
Nog enkele aanvaringen later – bij een daarvan breekt Larry Feliza’s hand met de woorden ‘jij wordt nooit een kunstenaar’ – is de scheiding onvermijdelijk. Dit betekent voor Feliza niet enkel het afscheid van haar man en haar aangenomen naam, maar ook van haar dochters, want op een ochtend komt de familie Bursztyn erachter dat Larry bij nacht en ontij teruggekeerd is naar Texas en de drie meisjes meegenomen heeft. Wanneer Feliza vervolgens, rond diezelfde tijd, ook een openlijke affaire begint met de dichter Jorge Gaitán Durán, blijkt haar drang om haar leven zelf vorm te geven uiteindelijk onverzoenbaar met de onuitgesproken moraal van de joodse gemeenschap waar haar ouders spilfiguren in zijn:
Langzaam maar zeker kwam ze tot het besef dat een reeks onzichtbare, monsterlijke processen die niemand kon beheersen omdat ze nergens bestonden, processen die voortkwamen uit de diepste krochten van tradities en herinneringen en ongeschreven wetten, haar ouders in een hoek dreven en herstel eisten van iets wat kapot was gegaan, of nee, om iets sterkers nog, waarvoor slechts één benaming bestond: boetedoening.
In naam van die boetedoening gaat Jacobo over tot drastische maatregelen: hij laat een lege doodskist aanrukken en organiseert een symbolische begrafenis voor zijn op dat moment amper drieëntwintigjarige dochter. Op die manier komen we bij de laatste betekenis van de ‘namen’ uit de titel. In de laatste pagina’s van de roman legt Vásquez immers onomwonden het verband tussen de titel van zijn boek en de etymologie van het woord ‘ostracisme’, dat komt
van ostraka, de potscherven waarin de Atheners tijdens de volksvergadering de namen kerfden van personen die met hun gedrag de gemeenschap schade toebrachten. […] En nu, terwijl ik dit schrijf, denk ik aan Feliza’s naam, die in de loop van haar leven door zoveel mensen verkeerd werd geschreven, de naam die zij zonder om toestemming te vragen of goedkeuring af te wachten had aangenomen toen ze nog maar een tiener was; toen ze de naam die ze van haar ouders had gekregen, Felicia, niet meer juist of passend vond. Later kwam ik er nog achter dat Felicia niet eens de eerste naam was die haar ouders haar hadden willen geven. […] Welke naam het ook was, ik zie hem daar voor me, herhaald op de gebroken scherven van Griekse kruiken, duizenden malen, door duizenden verschillende handen geschreven, goed of fout, duizenden mensen die tegelijkertijd de namen van Feliza schrijven.
De symbolische verbanning waar Jacobo zijn dochter aan onderwerpt krijgt haar concrete beslag wanneer Feliza met Jorge de wijk neemt naar Parijs, waar ze onder de vleugels van de bekende beeldhouwer Ossip Zadkine haar eerste stappen zal zetten in het medium waar ze haar faam als kunstenaar aan dankt.
Daarnaast is deze ballingschap ook de voorafspiegeling van een terugkerend patroon in Feliza’s leven, namelijk de dynamiek van aantrekken en afstoten tussen haar en haar thuisland. Een handvol jaren later – intussen heeft Feliza op korte tijd zowel haar vader Jacobo als haar geliefde Jorge verloren, respectievelijk door hartfalen en een vliegtuigcrash – roept de kunst haar immers terug, ‘want de vormen die haar handen verbeeldden waren niet [in Parijs], maar in Colombia, en daar waren ook de materialen’. Feliza keert dus terug, in een beweging die ook een volwassenwording markeert: ‘Ze had Colombia verlaten als gevangen echtgenote en afwezige moeder, en nu zou ze terugkeren als vrije vrouw, vrij om kunstenaar te zijn en vrij om vrouw te zijn: opnieuw vrij om haar eigen leven uit te vinden.’
Tegelijkertijd gaat net die vrijheidsdrang aanschuren tegen de grenzen van de paternalistische moraal van de kunstscène in haar thuisland: Feliza’s metalen sculpturen zouden in de daaropvolgende decennia herhaaldelijk door de lokale, bijna uitsluitend mannelijke kunstcritici weggezet worden als onvoldoende ‘vrouwelijk’, en haar openlijk linkse ideeën en steun aan de Cubaanse revolutie zouden haar op heel wat kritiek komen te staan. Een en ander zou te langen leste leiden tot een valse beschuldiging van steun aan de guerrillabeweging M-19, met als gevolg een nieuwe excommunicatie en een nieuwe vlucht naar Parijs, waar ze uiteindelijk na luttele maanden zou overlijden.
De vragen correct formuleren
Om dit alles te vertellen verweeft Vásquez drie tijdsperiodes met elkaar: naast Feliza’s levenswandel neemt hij ons immers ook mee naar het heden van zijn eigen vertelperspectief in Parijs en Bogotá, en reconstrueert hij op minutieuze wijze Feliza’s laatste dag. Hiervoor kon hij, zo vernemen we zowel in de roman als in dit interview, een beroep doen op zijn vele gesprekken met Pablo Leyva, haar weduwnaar. Het zorgt voor een vertelstructuur vol flashbacks en flash forwards, die zich ondanks de complexe compositie opmerkelijk vlot laat lezen.
Gezien de parallellen tussen Vásquez’ eigen leven en dat van Feliza (beiden trokken in hun twintiger jaren naar Parijs in de hoop om van kunst hun leven te maken, beider verhouding met Colombia is er een van aantrekken en afstoten, beiden kwamen rond hun vijftigste opnieuw in Parijs terecht) zou het bijzonder makkelijk, en oninteressant, geweest zijn om deze roman op te bouwen rond het cliché dat ‘het verleden altijd terugkomt’. Gelukkig is Vásquez niet geïnteresseerd in voor de hand liggende conclusies, zoals ook blijkt uit zijn vorige boek, de essaybundel La traducción del mundo. Deze essays, geschreven voor de Weidenfeld-lezingen die Vásquez oorspronkelijk in 2020 zou geven aan Oxford University, maar waar hij door de coronapandemie pas in 2022 aan toe kwam, kwamen door hun ontstaansgeschiedenis als vanzelf terecht bij de vraag welke rol er voor literatuur weggelegd kan zijn in een wereld in oproer. Sowieso is dit een rode draad in het oeuvre van Vásquez, die al vroeg in De namen van Feliza met enige zelfspot verwijst naar ‘mijn aloude obsessie met de onbeheersbare krachten van de geschiedenis en de politiek of, beter nog, met de manier waarop die krachten onze persoonlijke levens ontregelen’.
Om zich in dit vraagstuk te verdiepen verwijst Vásquez in zijn voorwoord bij La traducción del mundo naar het antwoord van de Russische grootmeester Anton Tsjechov aan een redacteur die hem een gebrek aan uitgesproken standpunten aanwreef: ‘U verwart twee zaken: de vragen beantwoorden, en hen correct formuleren. Enkel dit laatste wordt van een auteur verwacht.’ (cursief uit het origineel, mijn vertaling). ‘De vragen correct formuleren’: het is een adagium dat Vásquez ook in De namen van Feliza in de praktijk brengt door middel van het meesterlijke amalgaam van feit en fictie dat zijn handelsmerk is. Voorbeelden bij uitstek hiervan zijn de twee hilarische, fictieve interviews van Feliza met een radeloze journalist, die door haar van het kastje naar de muur gespeeld wordt:
[Uw nieuwe tentoonstelling] heet: ‘Las histéricas’. Waarom?
Ach, daar gaan we weer. Luister, als ik mijn werk moet uitleggen, ben ik daar mijn hele leven mee bezig en heb ik geen tijd om het te maken. Het enige wat ik kan zeggen is wat iedereen ziet: het gaat om nieuw materiaal. Het zijn geen schrootcreaties meer. Ik doe al maanden onderzoek naar wat je met roestvrij staal kunt doen en dat is wat me nu bezighoudt. Ik denk weleens dat het me beter bevalt.
Waarom?
Nou, het glimt en dat is mooi.
Maar het materiaal is niet het enige nieuwe. De beelden bewegen, uit zichzelf. Waarom?
Omdat ik er motoren in heb gebouwd.
Ik bedoel: wat wilde u daarmee bereiken?
Dat ze zouden bewegen.
Kortom, net zomin als Vásquez is Feliza erop uit om antwoorden te geven in of over haar kunst. Hoewel levensecht, zijn deze gesprekken overigens niet echt: dat geeft Vásquez zelf aan in een gesprek met UGent-onderzoeker Jasper Vervaeke in diens boek Modelar la memoria, een bundeling van zo’n vijftien jaar aan gesprekken tussen Vásquez en Vervaeke. In de woorden van Vásquez zijn de interviews in De namen van Feliza ‘fictief, maar ze zijn heel precies in het weergeven van [Feliza’s] temperament en houding […] ze zijn het product van een grondig onderzoek. Ik heb bijna elk van de vele interviews gelezen die Feliza ooit gaf’ (mijn vertaling). Het vormt een welkome herinnering aan het feit dat we dit boek niet dienen te lezen als een biografie: de feiten dienen weliswaar als grondstof, maar het is de verbeelding van de schrijver die het verhaal en het personage schept.
Het betekenisvolle detail
De scheppingskracht van Vásquez, van zijn kant, uit zich niet enkel in de mix van feit en fictie, maar ook in prachtige beschrijvingen en portretten. Daarin gaan ogenschijnlijke details opeens overlopen van betekenis. Een banaal object als het kapotte raamkozijn van het appartement waar Feliza samen met Pablo haar laatste maanden in Parijs doorbracht, wordt bijvoorbeeld een spookachtige voorafspiegeling van het lot dat haar te wachten staat:
Dat was het probleem met oude kozijnen: ze waren zo vaak overgeschilderd om oneffenheden in het afsplinterende hout te maskeren dat ze uiteindelijk niet meer goed sloten, en de wind blies ertegen en rukte ze uit het lood en door die piepkleine kieren glipten alle fantomen van de winter naar binnen.
Maar evengoed richt Vásquez zijn lens op de breekbare vanzelfsprekendheid waarmee Feliza halsoverkop verliefd wordt op Pablo:
Ze had hem in geen jaren gezien, maar iets in zijn warme stemgeluid wekte de uiterst merkwaardige indruk dat ze elkaar de avond ervoor nog over van alles en nog wat hadden gesproken, of niet eens gesproken, maar elkaar in stilte gezelschap gehouden, als een stel, of als oude vrienden.
Het zijn beschrijvingen die Feliza’s fictieve wereld tastbaar maken en de vele personages een hartenklop schenken. Een volledige lijst van Latijns-Amerikaanse kunstenaars die op deze manier doorheen de roman vermenselijkt worden zou ons te ver voeren, maar het opvallendst is ongetwijfeld de manier waarop dit ook gebeurt met Gabriel García Márquez, bij wie de transformatie tot een personage van vlees en bloed om evidente redenen het uitdagendst geweest moet zijn. Vásquez merkt dit ook zelf op in het hierboven al genoemde interview met Jasper Vervaeke:
De intrede van García Márquez in de roman vormde een uitdaging omdat het erom draaide zijn publieke imago in Colombia te ontmantelen, dat er een is van een totemfiguur, van een Nobelprijswinnaar, […] hem neer te zetten als een menselijk wezen, niet als een legende van de Spaanstalige literatuur. (mijn vertaling)
En toch lukt het Vásquez met ogenschijnlijk gemak om Colombia’s veruit bekendste schrijver tot menselijke proporties te herleiden. Het meest treffende voorbeeld hiervan is de eerste kennismaking tussen ‘Gabo’ en Feliza, op een kunstenfestival in Calí in de vroege jaren ‘60. Hoewel hij op dat moment al de gevierde auteur is van de novelle (en stiekem meesterwerkje) De kolonel krijgt nooit post
stelde [hij] zichzelf voor met de gekunstelde nadruk van verlegen mensen en sprak [hij] zijn naam snel uit, alsof hij het recht niet meende te hebben dat die zo lang was […] Márquez wist niet waar hij kijken moest en leek overdonderd door de aanstekelijke vrolijkheid van deze vrouw. (idem)
De toekomstige Nobelprijswinnaar, die notoir zelden of nooit om woorden verlegen zat, wordt door Feliza helemaal overweldigd. Feit of fictie? In ieder geval weet Vásquez met dit gesprek Feliza’s indrukwekkende persoonlijkheid in de verf te zetten. Het is tevens het begin van een onvoorwaardelijke vriendschap. Wanneer Feliza omwille van haar werk nog maar eens onder vuur komt te liggen verdedigt García Márquez haar in zijn columns met hand en tand. En wanneer de Colombiaanse veiligheidsdiensten haar onterecht beschuldigen en ze het land moet ontvluchten, is hij het die haar eerst onderdak biedt in Mexico en vervolgens zijn politieke contacten in de Franse regering-Mitterrand aanwendt om ervoor te zorgen dat zij en Pablo terechtkunnen in Parijs.
Overigens getuigt de bondigheid waarmee de karakters van zowel Feliza als Gabo geschetst worden niet enkel van de taalbeheersing van de auteur, maar ook van die van Brigitte Coopmans, Vásquez’ vaste vertaalster, die erin geslaagd is om het ritme van diens zinnen te vatten in een vloeiend proza dat de stijl van de roman alle eer aandoet. Tegelijkertijd is hier meer aan de hand dan taalbeheersing alleen. Observaties als die van het versleten raamkozijn of portretten als die van Pablo en García Márquez zijn een bewijs van Vásquez’ aandacht voor het betekenisvolle detail. Het is dat wat ervoor zorgt dat de beschrijving van Feliza’s laatste dag, die zowat een derde van deze meer dan driehonderd pagina’s tellende roman beslaat, tempo houdt en te allen tijde blijft aangrijpen. Het getuigt van een observatievermogen dat toewijding vraagt van zowel schrijver als lezer, en dat een impliciet pleidooi vormt voor het belang van aandachtig en invoelend kijken in een steeds versnellende wereld.
Dat kijken is het begin van alle verbeelding, zo lijkt Vásquez ons in de laatste scène van De namen van Feliza te willen zeggen. Hij eindigt zijn roman immers met een beeld van Feliza’s begrafenis, en doet dat met een veelbetekenende slotzin:
En ik zie [de aanwezigen] daar allemaal voor me, na afloop van de plechtigheid, terwijl ze weglopen van de rechthoek in de aarde, terwijl de wind de toppen van de bomen laat ritselen, terwijl iedereen over Feliza praat alsof hij haar mysterie had doorgrond. En ik zie haar voor me – waarom ook niet – terwijl ze schatert van het lachen.
‘Waarom ook niet’: in die drie woorden zit Vásquez’ hele visie op kunst en literatuur vervat. De retorische vraag behelst een claim van de verbeelding boven de feiten, althans om het verhaal van Feliza te vertellen. De stereotiepe vragen van de journalist uit de verzonnen interviews zochten naar antwoorden die elke mogelijkheid tot interpretatie zouden dichttimmeren. Daartegenover plaatst Vásquez de ongrijpbaarheid en ontembaarheid van zijn hoofdpersonage. Goede verhalen leggen het verleden niet vast. Integendeel: ze gooien net de deur open naar nieuwe vragen. Kun je sterven van verdriet? Wie weet, maar met de vraag alleen kun je in ieder geval een wondermooie roman schrijven.
Een recensie van Maarten Geeroms over De namen van Feliza van Juan Gabriel Vásquez.
Reacties
Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.