Deel Facebook Twitter / X LinkedIn
De Dwaas (2025; Le Mat, 2005) van Anne Serre en kunstig vertaald door Nathalie Tabury is een boek waar ieder literatuurhart sneller van gaat kloppen: een dun boekje, 42 pagina’s, het houdt soepel in de hand, veelbelovend. Het is mijn eerste ervaring met de schrijver, en ik heb het lezen weken uitgesteld, onzeker over de inhoud van het boek. Nu heb ik het gelezen, op mijn balkon in Frankrijk, waar de zwaluwen langs scheren. Een goede omgeving waarin de werkelijkheid opgaat in de fictie in mijn hoofd. Ik heb teveel zinnen onderstreept met een oranje potlood.
Een ik-verteller verhaalt haar ontmoeting met de tarotkaart de Dwaas, nummer 0 van de Grote Arcana. De Dwaas zou staan voor het kind in ons, naïviteit en vooral de chaos die ontstaat bij elke verandering, oftewel: hij is een blanco vel, zonder nummer, zonder vaste identiteit. De verteller krijgt de kaart van een vriend die tarotexpert is en lezingen doet voor vrienden aan de telefoon terwijl hij op vakantie is. ‘Ik geloof in magische figuren en vertrouw ze niet’, zegt ze meteen op de eerste pagina. Het zet de toon voor de rest van het verhaal: een mengeling van verhaallijnen, waarvan we niet weten welke realiteit zijn en welke niet. De Dwaas is gekomen om het verhaal op te schudden, chaos te zaaien, hij spreekt een taal waar ‘[ze] niets van snap[t]’.
Herinnering
De Dwaas neemt verschillende gedaantes aan, waardoor de verteller op een andere manier naar de werkelijkheid gaat kijken. Werkelijkheid die onder andere te maken heeft met herinnering. Ze zegt over een wandeling in de Alpen: ‘ik meen me te herinneren dat ik daar rode bloemen pluk. Mark zegt iets uiterst belangrijks wat ik natuurlijk vergeten ben’. Het is een zin die meteen vragen oproept: waarom herinnert ze zich de rode bloemen en niet de belangrijke woorden van Mark? Waarom zegt ze dat ze het ‘natuurlijk’ vergeten is? Ze vertelt dat de Dwaas haar aan de rattenvanger van Hamelen doet denken, maar ze is vergeten waar ze over hem heeft gelezen:
Mijn herinneringen zijn verminkt, vertekend en er zit altijd een fout in. […]Binnenkort, als ik ouder word en herinneringen ophaal, zal ik dingen zeggen die niets te maken hebben met wat ik heb gelezen of geleerd. […] Ik maak me zorgen over die vervormingen. Wat gebeurt er in het moment tussen wat ik heb geleerd en wat ik zeg?
Ze lijkt een belangrijke vraag te stellen: gaan herinneringen deels over in fictie, maken ze deel uit van een andere werkelijkheid, een werkelijkheid die we kunnen manipuleren? Zodra ze in bed ligt, corrigeert de verteller het plaatje van de Dwaas zodat zijn ledematen op de juiste plek en in de goede houding staan. Ze associeert woorden met beelden die niet bij elkaar horen, maar volgens haar brein wel: ‘ik verzin dingen en soms wordt dat vermoeiend’. De lezer moet goed zijn best doen om haar verhaallijnen te volgen en aan elkaar te knopen, wat alleen kan door het idee van een traditionele verhaalstructuur met een begin, midden en einde los te laten.
Ontmoetingen met de Dwaas
Een terugkerend motief in de roman zijn landschappen, ruimtes, al dan niet in de verbeelding, die in elkaar overvloeien. Elk landschap komt voort uit de Dwaas, uit de chaos en de nieuwsgierigheid die hij incarneert. Hij loopt er rond als verschillende personages: vriend Mark die Cézanne ontmoet, de rattenvanger van Hamelen, Orpheus, de nar, een schim. Op een dag ontmoet de verteller hem, een gebeurtenis die hun relatie verandert. Ver van de wereld, op een afgelegen plek vanwaar ze niet kan vluchten, moet ze de confrontatie aangaan. Er klopt iets niet, ziet ze, het is onbenoembaar en daarom glipt ze in de gedaante van het kind dat ze ooit was, om de Dwaas te kunnen begrijpen. Ze praat en ze praat, ze vertelt de verhalen met haar kinderlijke verbeelding en slaagt erin ‘een echt landschap te creëren’. Wat een echt landschap is, wordt niet uitgelegd. De Dwaas verdwijnt op een gegeven moment – denkt ze. Heeft ze hem nieuw leven ingeblazen, is hij simpelweg versmolten met de lucht, of juist weer teruggekeerd naar het landschap van Madame Bovary waarin ze hem ook zag?
Waar ze in haar kindergedaante zonder moeite de Dwaas kon plaatsen in het landschap, lukt dat haar niet wanneer ze door de bergen wandelt met haar partner Carl, in wie ze ook de Dwaas ziet. Carl wijst haar op vissen en vogels, en ze zegt: ‘maar ik zie ze nooit. Het lukt me niet om het landschap te ontwarren. […] Ik ga dus ook vaak wandelen met Carl zodat hij me kan wijzen op dingen die ik niet zie. Dan ben ik blind en heeft DE·DWAAS ogen’. De nadruk die wordt gelegd op het kind-zijn, treedt duidelijk naar voren: nieuwsgierigheid, eindeloze verbeelding, gelukzalige vluchtigheid, een andere Tijd die je alleen ‘in verhalen’ vindt. De lezer wordt uitgenodigd om zich te ontdoen van zijn oogkleppen, en zich open te stellen voor het onbekende. Het is zoals de vertelster bekent:
DE·DWAAS ben ik dus ook zelf, en als ik die armzalige kaart, die schamele kartonnen rechthoek met een uiterst eenvoudig getekend en ingekleurd figuurtje tegen de voet van mijn bureaulamp zie, denk ik bij mezelf dat ik eens op zoek moet naar meer ruimte, mezelf een beetje moet ontplooien, want het is misschien een beetje treurig om beperkt te worden tot zo’n armzalig figuur.
De wereld is betoverd
De Dwaas kan echter niet zomaar weggestopt worden, hij geeft betekenis aan een wereld, zonder hem is er slechts ‘leegte, geen ruimte’. De vertelster duikt terug in haar jeugd en haalt herinneringen op aan hoe ze door de boomgaarden van Orléans scheurde in haar auto om aan de Dwaas te ontsnappen die haar testte en verlangde haar mee te nemen naar zijn wereld van verandering. Als reactie daarop gaat ze zich onberispelijk gedragen, zodat hij geen grip kan krijgen op haar. Mensen met een perfect leven krijgen geen bezoek van de Dwaas, ze zijn rigide, ze laten zich niet plooien. En zo, vertelt ze, is ze schrijver geworden, na jaren van hard werken en trucjes om zich niet mee te laten slepen door de Dwaas; door verhalen te schrijven waarin ze zijn beweegredenen en patronen blootlegt en zelf de verandering teweegbrengt.
De Dwaas is dan ook bij uitstek een boek over literatuur, over schrijven. Er wordt verteld over hoe in elk boek een woord ontbreekt, dat de kiem vormt voor het volgende verhaal. Hoe schrijvers eigenlijk allemaal willen sterven: ‘als een klein kind in de armen van hun vader meegevoerd worden op een prachtig paard dat door een Duits bos galoppeert’. Hoe er ooit een dag komt dat ‘je leven en literatuur zo nauw met elkaar vervlochten raken dat het bijna lijkt alsof je magische krachten bezit en in je bestaan oproept wat er in je boeken gebeurt’. Uiteindelijk draait alles om de Dwaas, de motor van de verhalen die bedacht worden, de landschappen die zich continu vormen en hervormen wanneer hij er doorheen wandelt in telkens een andere gedaante. Zijn ‘proteïsche’ aard is verontrustend, en volgens de verteller is degene die daar het hoofd aan kan bieden, hem in de ogen kan kijken zonder zijn woorden te verliezen, een echte schrijver. Oftewel, iemand die werelden kan scheppen, maar altijd de Dwaas herkent en hem voor even vasthoudt in de huid van een personage.
De betovering zit dus in de vervlechting van fictie en werkelijkheid, hoewel er een grimmige kant aan dit verhaal zit. De verteller ziet hoe de Europese wereld gebouwd is op ‘zo veel tonnen boeken, beelden en verhalen dat fictie onze wereld is’. Waar de Amerikaanse pioniers hun verleden hebben losgelaten en zelf een landschap hebben vormgegeven, blijven wij vastzitten in verhalen over vroeger, over de voorouders die ons landschap hebben gecreëerd. Het is een wereld waarin de Dwaas de touwtjes in handen heeft, want we bouwen ons leven op herinneringen; fictieve herinneringen, want we hebben ze zelf niet meegemaakt. Hiermee is De Dwaas een reactie op de golf van de devoir de mémoire die sinds de jaren zeventig de Europese samenlevingen overspoelt: herdenkingen, monumenten, honderden biografieën, duizenden romans over de Wereldoorlogen, intergenerationeel trauma, documentaires… Het antwoord van de vertelster is duidelijk: ‘om van DE·DWAAS af te komen, moeten we de geschiedenis en de voorouders die ons hebben verwekt, opnieuw uitvinden’. Oftewel, we moeten onze eigen verhalen gaan vertellen en het fundament van decennia aan oude, versleten fictie wegslaan om verder te komen, onafhankelijk te denken. De Dwaas, zoals aan het begin staat, betekent immers een leeg vel.
Vragen
Wat is dwaasheid? Moeten we wel alles willen weten, vastgrijpen? Wat is betekenis? De Dwaas is een tekst die deze vragen oproept en pas aan het einde antwoorden lijkt te geven. De tekst werkt vervreemdend, en tegelijkertijd laat ik me meevoeren door de chaos die zich uiteindelijk samenbalt in een schitterende en confronterende conclusie:
‘tot slot moeten we hem op heel precieze wijze, door elk woord te benadrukken, vragen waarom hij de enige figuur in de arcana is die geen nummer heeft. En dan hebben we hem. Want het enige wezen ter wereld dat geen nummer kan hebben, is de mens’. De Dwaas is dus de mens, hij is wij, mij, jij. Wanneer hij passeert, wanneer wij passeren, raken we vluchtig een blad aan, dat ‘plotseling blad [heet], terwijl het tot dan toe slechts sluimerde in de donkere bladermassa’.
De Dwaas is een ode aan de verbeelding, aan het scheppen van landschappen, van verhalen, en het is een boek van vragen. Wanneer we weer verder lopen, heet het blad namelijk niet meer ‘blad’, en is het weer naamloos. Als schrijver laat Anne Serre zien dat de betekenis van een verhaal nooit vaststaat en dat zij juist gedachten overbrengt waarmee we zelf aan de slag kunnen. Bij de publicatie van het boek opperde de Franse literatuurcriticus Bertrand Leclair dat De Dwaas mogelijk ‘de deur opent naar een nieuw soort literatuur’, lees ik op de achterflap. Nu, twintig jaar later, is deze literatuur die de bouwstenen van de klassieke traditie omgooit niet nieuw meer. Ze is zelf een traditie geworden: geen intrige, geen ego, maar overpeinzingen en vragen over de structuur van verhalen en van de realiteit (als we daarover nog kunnen spreken). De Dwaas brengt ons terug naar onszelf, naar wat erover blijft als je alle conventies weghaalt: fascinatie. Pure nieuwsgierigheid zou ons moeten drijven.
In een boek ontbreekt altijd een woord, zegt de verteller. Ik vraag me al dagen af welk woord dat is in De Dwaas.
Een recensie door Robin Chardon over De Dwaas van Anne Serre (vert. Nathalie Tabury).
Reacties
Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.