Door de mangel gehaald

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

In zijn laatste boek geeft de Nederlandse bioloog Midas Dekkers veel interessante dierenweetjes, maar ontloopt hij de vraag achter zijn titel: wat is het menselijke tekort? Hoe schiet de mens tekort en wat zegt dat over het mens-zijn? De titel lijkt vooral een excuus om de mens te kijk te zetten en het over andere fauna te hebben (die het er op vele vlakken beter van afbrengt). Wie de volledige toedracht van de titel begrijpt, komt al snel bij de wijsgerige antropologie uit en in het bijzonder bij Arnold Gehlens theorie van het Mängelwesen. De mens zou volgens de Duitse filosoof een van nature gebrekkig, zwak en onvoldoende gespecialiseerd wezen zijn, dat zijn tekortkomingen moet compenseren via cultuur, taal en techniek. Een krachtig idee dat Dekkers weliswaar één keer noemt, maar waar hij verder niets mee doet.

In Het menselijk tekort snijdt Dekkers onderwerpen aan als perfectionisme, de erfzonde, de ‘achteruitgangsgedachte’, pijn en genot, leven en dood, de mens als sociaal dier, God, schoonheid, enzovoort. De rode draad is dat dit allemaal zaken zijn waar de mens mee te maken krijgt en waar die op zijn limieten botst. Wat in wezen alles kan zijn. Nu en dan stuit Dekkers op een verhelderend inzicht, bijvoorbeeld wanneer hij stelt dat de identiteit en de niche van een diersoort worden bepaald door zijn tekort, door wat het níét is. Interessant, maar wat zijn de gevolgen daarvan? Of wanneer hij schrijft dat de zintuigen niet met perfecte gladheid om kunnen. ‘Wanhopig zoekt het oog naar het minste oneffenheidje.’ Hier was dan weer een neurologische verklaring boeiend geweest. Hoe komt het dat wij gladde oppervlakken niet kunnen zien?

Dekkers heeft een paar goede oneliners, zoals ‘in een volmaakt bos zijn alle dieren onvolmaakt’ en ‘sociaal gedrag is een teken van zwakte’, maar die zijn niet allemaal even geslaagd. De volgende bijvoorbeeld: ‘In werkelijkheid zakt je ruggengraat overdag onder je gewicht weer in, zodat je ’s avonds minder mens bent dan in de ochtend.’ Klinkt goed, maar is natuurlijk onzin. Een andere, veel te kort door de bocht: ‘Fiction heb je in twee soorten: die waarin ze elkaar niet krijgen en die waarin wel.’ Niet gestaafd: ‘Verzadigbaarheid is het grootste tekort van de mens.’ Gênant (ook over onze verzadigbaarheid): ‘Smaakte de eerste hap nog als een kus van je geliefde, bij de laatste lik is het zaak om elke gedachte aan een tongzoen van Donald Trump te onderdrukken.’ Niet minder gênant, wanneer hij vermeldt dat pas in 1867 geobserveerd werd hoe een bijenkoningin door een mannetje bevrucht wordt: ‘maar wees eerlijk: wie heeft onze eigen koningin wel eens zien paren?’

Er zijn ontelbaar veel voorbeelden van zulke domme, flauwe zinnetjes die een redacteur nooit had mogen laten passeren. Maar het toppunt van stompzinnigheid vind ik toch op het einde, wanneer Dekkers het einde van het naziregime en de situatie in naoorlogs Duitsland schildert. Ik kan niet anders dan volledig te citeren:

Maar wat mij nog veel meer bezighoudt is de vraag hoe die boze nazi’s, vaak tot het bittere eind toe de kwade zaak toegedaan, in één klap bij het eind van de Tweede Wereldoorlog van boze nazi’s weer tot brave burgers werden. Opeens werd er geen hand meer recht vooruit gestrekt, geen fout lied meer gezongen; van oorlogszuchtig werd een hele natie pacifist. Strijdliederen werden weer ingeruild voor schlagers, Eva Braun smolt tot Sissi, keizerin en moeder. De macht van de nazi’s was niet alleen van buitenaf gebroken maar vooral van binnenuit verdampt. Zijn eigen groei had het monster verzwolgen.

Ik heb zoveel vragen. ‘In één klap’, serieus? Werd er geen enkele hand meer recht vooruit gestrekt, geen enkel fout lied meer gezongen? Als je zegt dat een hele natie in een vingerknip pacifist is geworden, dan moet je me toch eens vertellen waar dat land ligt? Strijdliederen werden schlagers, echt? Die Fahne Hoch werd dan Mit Fanny am Loch, of wat? Eva Braun die Sissi werd – daar kan ik niet tegenop… En de macht van de nazi’s ‘vooral van binnenuit verdampt’? Ik ben geen historicus, maar ik heb mijn twijfels. Mocht hij het ironisch bedoelen, dan is hij niet consequent, want de laatste twee zinnen sluiten naadloos aan bij zijn argumentatie over de gevaren van ‘ongeremde groei’.

Essayistisch schrijven is geen vrijgeleide voor onberedeneerdheid. Ook niet voor makkelijke maatschappijkritiek. Daar staat dit boek bol van. Toeristen zijn ‘toeristenbroed’ of dat ‘fotozieke volkje’ en de uitvinding van ‘het mobieltje’ is voor Dekkers een catastrofe. In tegenstelling tot de microscoop en de telescoop, die ‘het vermogen van de zintuigen flink opgerekt’ hebben, zouden schermen alleen maar ‘oogkleppen’ zijn die de wereld tweedimensionaal maken. Technologische uitvindingen opdelen in ‘de goeie’ en ‘de slechte’ is al te eenvoudig.

Op vlak van taal zou Dekkers zich het meest verwant moeten voelen met nog een andere uitvinding: het telegram. Of de regelmatig zeer korte zinnen dan geen geslepen stilistische strategie kunnen zijn? Oordeel vooral zelf: ‘Zelf zeuren mensen graag. Uit volle borst. Zeuren is heerlijk om te doen. Maar niet om aan te horen. Daarom mag het niet. Tenzij je ziek bent. Hoi! Lekker zeuren, commanderen, geen poot uitsteken. Niemand die het je aanrekent. Want zielig. Want ziek.’ Het is helaas geen uitzondering.

Tegelijkertijd is dit boek duidelijk voor een ouder publiek geschreven. Dekkers citeert voortdurend uit Nederlandse klassieken (zonder er verder iets mee te doen), behoudt de oude Nederlandse spelling in citaten en laat Goethe onvertaald. Het is een slechte balans voor een middlebrow-boek als dit. Verder moeten ook Vlamingen (waaronder deze recensent) zich uitgesloten voelen. Neem bijvoorbeeld de volgende zin: ‘De jongens van Jan de Wit waren verworden tot de Jan Salie van dichter Potgieter (1808-1875): de patroon aller slaapmutsen, aller soepjurken, aller sloffen te onzent.’ Dit is in mijn contreien volstrekt onverstaanbaar. Dat is ook weer niet zo erg, want een briljant idee zal ik daar wellicht niet gemist hebben.