Proza, Recensies

Biografie van een mythe

Het lied van ooievaar en dromedaris

Anjet Daanje

Enkele jaren geleden las ik De herinnerde soldaat (2019) van de mij onbekende Nederlandse schrijver Anjet Daanje (pseudoniem voor Anjet den Boer). Eerder schreef ze al een achttal romans, die goed onthaald werden in de pers, maar het grote leespubliek niet bereikten. Ook De herinnerde soldaat leek dat lot beschoren, totdat een aantal zeer lovende recensies de roman deden doorbreken. Tijdens het lezen viel ik van de ene verbazing in de andere. Het boek zat stilistisch en verhaaltechnisch zó goed in elkaar – dat had ik in de Nederlandstalige literatuur zelden gelezen. Daanje vertelde een verbluffend, origineel en tragisch verhaal over de naweeën van de Eerste Wereldoorlog en identiteit.

Ik was zo onder de indruk van het boek dat ik de titel aan iedereen aanraadde en het gebeurde weleens dat ik de titel ríép tijdens geamuseerde gesprekken over literatuur. Ik voegde er vaak aan toe dat het een schande was dat het boek enkel de F. Bordewijk-prijs had gewonnen: Daanje had álle literaire prijzen van 2019 moeten winnen. Tegelijk waarschuwde ik geïnteresseerden ook dat het geen simpele literatuur was: je moest erdoorheen lezen, je moest blijven lezen. Daanje eist veel van haar lezers: hun volle concentratie en engagement. In haar nieuwe boek, Het lied van ooievaar en dromedaris (2022), doet ze dat opnieuw.

 

Geïnspireerd op Emily Brontë

 

Het lied van ooievaar en dromedaris vertelt het verhaal van de zussen Eliza May en Millicent Drayden. Zij leven halverwege de negentiende eeuw in het Engelse dorp Bridge Fowling. Onder een genderneutraal pseudoniem schrijven de domineedochters allebei één roman, die beide uitgroeien tot klassiekers. Vooral de duistere roman van Eliza, Haeger Mass, wordt in de loop der jaren een culthit. Daanjes roman richt zich vooral op die jongste zus en vertelt hoe haar boek en leven na haar dood invloed blijven uitoefenen.

Het verhaal doet wellicht een belletje rinkelen bij fans van de Brontë-zussen: deze negentiende-eeuwse domineedochters waren ook afkomstig uit de regio Yorkshire, publiceerden eveneens onder een mannelijk pseudoniem en schreven net zoals de Drayden-zussen romans die later gecanoniseerd zouden worden. Maar de overeenkomst gaat nog verder: Het lied van ooievaar en dromedaris is namelijk gebaseerd op de vertelstructuur van Wuthering Heights (1847), Emily Brontës meesterwerk. Waar dat verhaal twee generaties beslaat, beslaat Daanjes werk echter drie eeuwen. Verder heeft Wuthering Heights twee vertellers, terwijl in Het lied van ooievaar en dromedaris elf verschillende vertellers worden opgevoerd in evenveel delen.

 

Elf verhalen

 

De roman begint op 12 december 1847, in Bridge Fowling, en vertelt het verhaal van Susan Knowles-Chester. Zij is aflegger van doden: ze biedt lichamen van net gestorvenen de laatste verzorging. Als haar dorpsgenoot Eliza May Drayden komt te overlijden, wordt Susan geroepen, maar gebeurt er iets vreemds: het lichaam van Eliza laat zich niet verzorgen. Haar ogen gaan voortdurend terug open en lijken Susan altijd aan te kijken. Het is het begin van de vele mythen die na Eliza’s dood de ronde zullen doen. Zo is de toon van het boek direct gezet: de dood in zijn meest fysieke vorm speelt een centrale rol in deze roman. Het stoffelijke overschot, de lijkgeur en vliegen, het afleggen en begraven van de doden – alles waar we weet van hebben, maar liever niet aan denken, zet Daanje vol in het licht.

De volgende delen van het boek bevatten het verhaal van de biografe van Eliza die haar hebben en houden verloren ziet gaan door haar obsessie, de geschiedenis van de zoon van de doodgraver van Eliza en het leven van de kleinzoon van de kindermeid van Eliza, die onder de constante dreiging van een vroegtijdige dood leeft. Deze delen schuiven op in de tijd en nemen daarbij meer en meer afstand van de schrijvende Drayden-zussen. Bijvoorbeeld het verhaal over de Duits-Britse zussen in het Engeland van de jaren dertig en veertig die hun Duitse roots verhullen, waardoor hun moedertaal hun geheimtaal wordt. De link met Eliza May Drayden is minder duidelijk, bijna afwezig; er wordt maar een enkele keer aan haar gerefereerd. Toch zijn andere elementen wel herkenbaar: verstrengelde zussen die vaak met elkaar in één bed slapen, de vliegen, de dood, het schrijven en de ingenieuze fantasie in de brieven die ze aan elkaar richten.

De roman verlaat vervolgens Engeland en leidt de lezer naar het New York van de late negentiende eeuw, naar Frankrijk tijdens de Eerste Wereldoorlog en het verhaal eindigt in Groningen, waar Daanje zelf woont. Het boek maakt bokkensprongen door de geschiedenis, maar altijd is er een link met Eliza May Drayden, en altijd is die origineel en perfect geloofwaardig. Het is een ingenieus en verrukkelijk spel waarbij de lezer van het ene verkeerde been op het andere gezet wordt.

In het verhaal dat zich afspeelt tijdens de Eerste Wereldoorlog blijkt dat de schrijver haar voeling voor het schetsen van de gruwelen van de Grote Oorlog nog niet verleerd is sinds De herinnerde soldaat:

Het landschap is zo veranderd dat Amélie moeite heeft om de weg te vinden. Heuvels zijn erbij gekomen, van vorm veranderd, of hebben zich gesplitst, het dal […] is bezaaid met oorlogspuin en modderige gaten, de bomenrij op de volgende heuvelrug is een troosteloze verzameling staken geworden, als kruizen op een verlaten kerkhof. Ze besluit dat ze beter langs de Marne kunnen lopen, zodat ze niet verdwalen, maar zelfs de rivier is onherkenbaar. Door ontploffingen zijn er zijarmen, bochten en eilanden bijgekomen, de oevers zijn afgebrokkeld, het water is roestig roodbruin, alsof de aarde bloedt.

Dit fragment toont de grote kracht van Daanjes schrijfstijl. Ze vertelt in schijnbaar oneindige opsommingen van landschapsbeschrijvingen, gevoelens, indrukken. Alles is neergepend in heerlijk lange zinnen met veel komma’s en vormt zo een barok geheel dat de lezer bij de keel grijpt.

Het mooiste verhaal is dat van Phoebe Selena Goodman Deering, een identieke tweeling die als één persoon door het leven gaat en door hun vader wordt ingezet in seances. De zussen slapen met elkaar in één bed en leiden samen één leven, waarin ze elkaar afwisselen. Zo worden ze ook in hun beleving echt één persoon. De dood van een van de zusjes komt de ander nooit te boven. De rest van haar leven staat in het teken van haar verloren helft, het andere deel van haar geheime twee-eenheid.

 

Droste-effect

 

Het lied van ooievaar en dromedaris vertelt niet zozeer over het leven van Eliza May Drayden, maar over de mythe die ná haar overlijden rond haar persoon ontstaat. Het is een biografie van een mythe die de mythevorming op een schitterende manier blootlegt.

Aan elk van de elf verhalen gaan fragmenten uit secundaire literatuur over de zussen Drayden vooraf: krantenberichten, delen uit biografieën, brieven van en aan de oudste zus, een fragment uit Haeger Mass, een stukje over het dorp als literair verantwoorde vakantiebestemming … Er wordt zelfs een polemiek gesuggereerd met een fragment uit de biografie van de vroeg overleden Helen Drayden, waarin kritiek wordt geleverd op de bekendste zus: ‘Niet voor niets schreef Eliza drie jaar later een zonderlinge, zeer onevenwichtige, overschatte roman, en kopieerde ze in de laatste maanden van haar leven Helens gedrag door medicatie en een dokter te weigeren.’ Bij elk fragment staat de bron vermeld en de pagina’s waaruit wordt geciteerd. Bij krantenberichten staat de datum en bij de kritische uitgave van de brieven van de oudste zus zelfs wat voetnoten – alles om de echtheid te benadrukken. Daanje doet dat zo geloofwaardig dat je regelmatig aan het twijfelen wordt gebracht of die Drayden-zussen wel fictief zijn.

Toch zijn deze fragmenten meer dan literaire spielerei of een manier om de geloofwaardigheid van de roman kracht bij te zetten. Ze thematiseren namelijk de centrale focus van de roman: de tijd, de mythe en mythevorming. Daanje laat mooi zien hoe, parallel aan de literaire nalatenschap van de zussen, er een (toeristische) hype wordt opgebouwd en hoe de mythe kan groeien door het weinige dat er bekend is over de levens van de zussen – en dat van Eliza in het bijzonder:

En voor iedere theorie, hoe krankzinnig ook, blijken bewijzen te vinden te zijn. Dorpelingen die beweren haar na haar dood dwalend op de heide te hebben gezien, anderen die haar ’s nachts in de pastorie hebben gehoord, anekdotes die al tientallen jaren in het dorp de ronde doen. […] Dat ze tijdens het afleggen van haar lichaam telkens haar ogen opende, dat ze tijdens haar begrafenis wanhopig op haar kist bonkte omdat ze eruit wilde.

De mythevorming komt ook terug in de verhalen: zo schrijft Daanje over een Engelse pianolerares in Amerika wier man na haar dood begint te twijfelen of zij niet Eliza May Drayden was. Ze schreef namelijk soortgelijke boeken en het stoffelijk overschot van Drayden was immers verdwenen.

Het lied van ooievaar en dromedaris is een droste-effect van verhalen: verhalen bevatten korte versies van eerdere verhalen, die opnieuw terugkomen in latere delen enzovoort. Het is een spel van herkenning en herinnering.

 

Meesterwerk van verbeelding

 

Anjet Daanje vraagt wat van de lezer: ze schotelt ons elf lange verhalen voor die in hoog tempo verteld worden, voorafgegaan door fictieve secundaire literatuur. Ze trekt lijnen en parallellen die alleen een oplettende lezer zal kunnen smaken. En pas laat wordt de titel van de roman duidelijk – het blijkt een schitterende vondst. Net als in De herinnerde soldaat lijkt het boek oneindig: je kan er heerlijk in drijven en zeker weten dat de stroom je altijd op een verrassende plek zal brengen. Vaker wel dan niet eindigde ik een deel met kippenvel.

Laat je niet afschrikken door de 656 dikbedrukte pagina’s en de weinig aantrekkelijke omslag. Het lied van ooievaar en dromedaris is een meesterwerk van verbeelding, een ode aan de fictie, aan verhalen en literatuur.

Dit boek is een ongekende leeservaring.

 

 

Recensie: Het lied van ooievaar en dromedaris van Anjet Daanje door Michiel Cox

Uitgeverij Passage, 2022

Geplaatst op 29/08/2022

Tags: Anjet Daanje, De herinnerde soldaat, Lied van ooievaar en dromedaris

Categorie: Proza, Recensies

Naar boven

Reacties

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.