Deel Facebook Twitter / X LinkedIn
Hoe bepaalt een uitgever wat een goed moment is om een klassieker opnieuw uit te brengen? Wanneer de heruitgave een schot in de roos blijkt te zijn, ben ik altijd nieuwsgierig naar welke snaar het werk bij lezers raakt, tientallen jaren nadat een boek verschenen is. Denk bijvoorbeeld aan Stoner (1965) van John Williams, dat in 2006 een grote hit werd: waarom wilde men precies op dat moment lezen over een introverte en ongelukkige boerenzoon die zijn leven wijdt aan de literatuur?
Dezelfde vraag zou je kunnen stellen bij De wederhelft (1976), de ruim vijfhonderd pagina’s dikke doorbraakroman van de ondertussen tachtigjarige Zweedse romanschrijver, journalist en kunsthistorica Gun-Britt Sundström (1945). Na de recente heruitgave in thuisland Zweden volgden meerdere landen, waaronder Nederland – in vertaling van Janny Middelbeek-Oortgiesen – en met succes. Ik durf best te speculeren over het antwoord op de vraag waarom juist dit boek op dit moment zoveel harten verovert: het verhaal over twijfels in het leven in het algemeen en in de liefde in het bijzonder is vandaag de dag nog steeds voor velen herkenbaar.
We volgen de Zweedse twintiger Martina, die in Stockholm verschillende geesteswetenschappelijke studies aan elkaar rijgt, om de start van het volwassen leven maar zo lang mogelijk uit te stellen. Haar gedachten springen van de ene naar de andere toekomstmogelijkheid – zowel op universitair vlak als waar het haar woonplaats, werkwensen en liefdesleven betreft. Wijdt ze haar leven liever aan de filosofie of aan de Engelse letterkunde? Blijft ze graag in de hoofdstad of vestigt ze zich toch liever op een rustigere plaats? Zal ze kunnen wennen aan de saaiheid van het kantoorleven of moet ze een andere weg inslaan? Woont ze liever samen met een ander of alleen? En met welke partner brengt ze bij voorkeur haar leven door?
Op al deze fronten wordt Martina verteerd door twijfels. Laten we met haar relationele sores beginnen – dat thema staat tenslotte het meest centraal in de roman. Al vroeg in het verhaal ontmoet ze Gustav, een medestudent die net iets jonger is dan zij en die ze eigenlijk niet bijzonder aantrekkelijk vindt, maar met wie ze vanwege hun amusante gesprekken toch steeds vaker afspreekt, tot hun onderlinge verbondenheid niet meer te ontkennen valt. In dit aspect van de roman schemert zo nu en dan nog wat van de halve eeuw tijdverschil tussen schrijver en lezer door: sneller dan velen van ons nu zouden doen, komt het gesprek op samenwonen, trouwen en kinderen krijgen en de vraag welke erotische handelingen ze wel en niet mogen verrichten als ze nog niet met elkaar in het huwelijksbootje zijn gestapt (iets wat ook deels verklaard kan worden door Gustavs religieuze achtergrond). Wel heel hedendaags is Martina’s verzet daartegen: waarom moet hun liefde zo worden vastgelegd?
In die vraag schuilt ook het grote verschil tussen Gustav en haar: hij wil van hun band iets solides en duurzaams maken, terwijl zij juist behoefte heeft aan een spel van aantrekken en afstoten. Razendknap schetst Sundström de tegenstelling tussen hun beider persoonlijkheden, zonder daarbij overduidelijk voor één kant te kiezen. Ook voor veel lezers vandaag de dag zal het een herkenbaar gevoel zijn: dat je elkaar leuk vindt, wil nog niet zeggen dat je ook dezelfde ideeën hebt over hoe je die onderlinge verbintenis precies moet inrichten. Bovendien schuilt er altijd een zekere aantrekkingskracht in dat wat je niet hebt, die verstomt op het moment dat het object van je verlangen in levenden lijve voor je staat.
Een aanknopingspunt voor de heruitgave van De wederhelft ligt mogelijk bij de oplossingsrichting die het stel vervolgens kiest: ze kijken hoe het hun bevalt als ze er, naast hun relatie, ook andere contacten op nahouden, een relatievorm die de afgelopen jaren aan populariteit won. In eerste instantie heeft die keuze vooral te maken met het libido van Gustav, die beduidend vaker zin heeft in seks dan Martina, maar al snel nemen hun affaires ook andere vormen aan. Zo gaat Martina steeds vaker op stap met haar vorige liefde Aron, die inmiddels een gezin heeft. Gustav gaat hierin het verst: hij neemt er op een gegeven moment een tweede vaste liefdesrelatie naast, omdat hij zich realiseert dat de band tussen hem en Martina alleen tot bloei komt als ze niet helemaal aan elkaar toebehoren. Zo zoeken de twee naar een vorm waarin ze beiden aan een trekken komen zonder zichzelf of de ander pijn te doen. Daar slagen ze nooit helemaal in: uiteindelijk overheerst bij één of beiden de jaloezie of het gemis.
Sundström vat deze innerlijke verscheurdheid in prachtige passages, met zinnen als ‘Ik wil hem, ik wil hem echt. Ik wil alleen niet dat hij mij bezit.’ Bovendien voorziet de schrijver haar hoofdpersonage van een flinke dosis zelfspot, die nog eens extra wordt aangezet door het soms toch wat archaïsch aandoende taalgebruik (‘Behoefte aan slaap heb ik nooit gerekend tot de burgerlijke vooroordelen, omdat ik zelf slaafs afhankelijk ben van negen uur per etmaal slaap’). Met lange alinea’s vol gedachtesprongen neemt Martina de lezer helemaal voor zich in: voortdurend is ze zich ervan bewust dat ze zichzelf in onhandige situaties manoeuvreert, maar dat ze niet anders lijkt te kunnen. Zo neemt Sundström ons succesvol mee in de ietwat overmoedige geest van een jonge twintiger:
Onderhand ben ik zo kwaad dat niemand me wil vertellen hoe je een werkstuk schrijft dat ik er uit pure nijdigheid mee begin; ik noteer gewoon wat er uit mijn pen vloeit, met toepassing van alles wat ik heb opgestoken over wetenschappelijke terminologie en academisch jargon. Algauw ben ik bedwelmd door de vreugde van het formuleren, en de inhoud is navenant. Gustav zegt dat je eerst moet bepalen waarover het zal gaan voordat je met schrijven begint, maar ik schrijf gewoon; waarover het gaat moet de lezer maar uitmaken.
Martina’s en Gustavs gezamenlijke zoektocht moet zeker ook begrepen worden binnen de politieke cultuurhistorische context van de oorspronkelijke roman. De politiek speelt in hun gesprekken een belangrijke rol. Vraagt de wereld om communistische regulatie en gelijkheid, of juist om de kapitalistische vrijheid van de markt? Zo staan hun visies op relatiegebied ook voor een breder vraagstuk waarmee het Zweden van de jaren zeventig worstelt: blijft het zichzelf van het Westen isoleren, zonder invloeden op onder andere politiek, culinair en muzikaal gebied, of stelt het zich open voor de welvaart van de rest van Europa?
De verschillende vlakken waarop Martina twijfelt over welk pad ze wil inslaan, lijken elkaar in hun onzekerheid te versterken. Ze wil niet samenwonen met Gustav omdat ze dan een deel van haar vrijheid verliest, maar kan zich evengoed eenzaam voelen wanneer ze een avond alleen doorbrengt in haar appartement. Ze trekt op een gegeven moment naar een afgelegener deel van het land om daar een aantal maanden lessen Zweeds te geven aan schoolkinderen, maar ze mist haar thuisstad – en Gustav – te veel. Ze ziet geen toekomst in haar affaire met Aron, maar heeft die nodig om haar band met de vreemdgaande Gustav in balans te houden.
Zo bezien is er in vijftig jaar tijd misschien maar weinig veranderd. Wie zich op de grens van jeugd naar volwassenheid bevindt, ziet zichzelf voor allerlei grote kwesties geplaatst. De uitkomsten van die vraagstukken kunnen de rest van het leven sterk beïnvloeden. Daarin schuilt wat mij betreft de eeuwigheidswaarde van Sundströms roman: in schitterende, overpeinzende taal maakt ze duidelijk wat het betekent om op zoek te zijn naar je eigen identiteit.
Een recensie door Anne Louïse van den Dool over De wederhelft door Gun-Britt Sundström (vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen).
Reacties
Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.