Deel Facebook Twitter / X LinkedIn
‘Koeman’ is in Nederland geen ongewone familienaam, maar voor Cor en Jaap Koeman, melkveehouders uit de debuutroman van Jan Wester, is hij wel heel toepasselijk. Wester (1995), schrijver en beeldhouwer, schreef met Koeman (Uitgeverij Pluim, 2025), dat genomineerd is voor De Bronzen Uil 2026, een soort grimmig sprookje dat zich afspeelt op het Nederlandse platteland. Hij maakte ook zelf het olieverfschilderij dat de cover siert.
Routine op de melkveehouderij
Vader en zoon Koeman lijken zich op de boerderij prima met hun tweetjes te kunnen redden, al is hun routineuze leven tussen de koeien, die geen namen maar nummers dragen, weinig rooskleurig. Het enige dat er écht toe doet, is het contract met Campina. Moeder Koeman verliet het gezin toen Jaap zes jaar oud was. Wester schetst de situatie in korte, bijna zakelijke zinnen. Al vanaf het begin van de roman is er een voelbare spanning tussen het perspectief van de neurodiverse Jaap, die de gebeurtenissen, hun nuances en implicaties niet kan vatten en de stem van de verteller, die beeldspraak gebruikt om de overlap tussen de plek en haar bewoners te benadrukken.
Net als het bloemenpatroon op de tegels in de badkamer had zijn leven bestaan uit zich steeds herhalende, ingekaderde eenheden. […] De tijd bestond alleen in de veranderende houdbaarheidsdata op de halveliterblikken van Vader en de doortellende, viercijferige werknummers op de gele plastic oormerken van het vee.
Dan wordt Cor door een hartaanval geveld; de komst van thuisverpleger Anne schudt Jaaps monotone leven grondig door elkaar. In Westers beschrijvingen is het bijna alsof hij op dat moment pas echt een persoon wordt, met zelfbewustzijn, persoonlijke overpeinzingen, een leven met continuïteit in plaats van losse, zich herhalende eenheden. Voor Anne, (ex-?) anorexia nervosa-patiënt en ‘eigenlijk niet sterk genoeg voor het werk’, is de job een manier om een beetje zin in het leven terug te vinden. De hoofdstukken over Jaap worden afgewisseld met hoofdstukken geschreven uit Annes perspectief. Cor, die het goed met Anne kan vinden, probeert haar voorzichtig aan zijn zoon te koppelen.
Dieren en mensen, leven en dood
Na een paar weken sterft Cor echter tijdens Annes afwezigheid. De scene waarin Jaap zijn dode vader vindt, is een voorteken van de tweede helft van de roman.
Tegen de tijd dat Jaap klaar was met melken was Vader helemaal koud. Hij lag met zijn gezicht tegen de vloerplanken van de stal, starend door de kieren naar de donkere laag stront op de bodem van de gierkelder. 0571 stapte over hem heen. 0499 at van haar krachtvoer.
‘Dieren zijn dieren en mensen zijn mensen, had Cor gezegd, die ene middag dat Anne een dode koe op de oprit had zien liggen.’ Voor Jaap lijkt het onderscheid echter minder scherp. Hij lijkt noch met de mensen om zich heen, noch met de dieren een hechte band te hebben. Hij kan het zware lichaam van zijn vader niet tillen, dus neemt hij de vorkheftruck om het lichaam gewikkeld in een zeil op de oprit te leggen, zoals hij zou doen met een dode koe.
Ondanks een kwellend schuldgevoel over Cors dood, besluit Anne toch te blijven; ze ziet het leven op de boerderij als een nieuw begin, een kans op een nieuw leven na haar ziekte. Ze kan het meteen beter met de koeien vinden dan Jaap, en geeft de dieren namen, geplukt uit de Griekse mythen die ze graag leest. Er ontstaat een soort precair evenwicht tussen de twee eenzaten, al kunnen we moeilijk van een relatie spreken. De wens van vader Cor hangt als een vloek boven hun hoofden: er moet een opvolger komen om later de boerderij over te nemen.
De spanning wordt opgedreven, dus de ontwikkelingen in het tweede deel van de roman komen niet geheel onverwacht. De tragedie kondigt zich aan met een variatie op Tsjechovs geweer, al is er bij Wester sprake van twee pistolen die klaarliggen om afgevuurd te worden. Wanneer Jaap het slachthuis van zijn vaders boezemvriend Jozef bezoekt, toont die laatste hem zijn nieuwe slachtpistool. ‘Jaap voelde het gewicht van de zwarte metalen cilinder. Onbewust tastte hij naar zijn kleine, fragiele inseminatiepistool, dat had hij nog in zijn zak. Dood voelde zoveel zekerder dan leven.’ De tegenstelling tussen dood en leven en de nauwe relatie tussen beide tegenpolen vormt een belangrijk motief in het verhaal.
Narratief versus mechaniek
Om in leven te blijven, moeten we eten, iets ‘doods’ dat van buitenaf komt toelaten in ons lichaam. Zo zijn we onvermijdelijk deel van het weefsel van de natuur, van haar cycli van leven en dood. ‘Innemen, verteren, uitstoten. Het lichaam beweegt door de wereld en de wereld beweegt door het lichaam.’ Limos, Annes persoonlijke hongergod, vestigt er graag de aandacht op:
Leven en dood zijn twee delen van hetzelfde proces, dat wordt voortgedreven door leegte, een voortdurend ontbreken. Alles wat leeft heeft constant honger. Naar andere levende dingen, die het moet verteren om zelf te kunnen blijven bestaan.
Limos is een demonische verpersoonlijking van de honger uit de Griekse mythologie. Volgens Vergilius is Limos (die hij eigenlijk Fames noemt, in het Latijn) ‘een van de geesten die waakten bij de ingang van de onderwereld’, anderen zien hen als de tegenhanger van Demeter, godin van de landbouw. ‘Soms werd Limos omschreven als vrouwelijk, soms als mannelijk, dus had Anne besloten dat hen geslachtloos was.’ Is Limos een soort metafoor, een manier om haar ziekte tastbaar te maken en te externaliseren? Iemand die haar pijn doet, maar waar ze wel steun bij vindt in haar eenzaamheid? De roman is ambigu op dit punt. Andere patiënten in de eetstoorniskliniek vermelden inderdaad ook kwelduivels in de vorm van strenge schooljuffen, agressieve honden of andere monsters. Anne probeert haar ervaringen neer te schrijven, en we lezen dat ze haar eerste ontmoeting met Limos verschillende keren heeft herschreven. Werd ze door het wezen verleid, overmeesterd of gaf ze zich uit eigen wil aan hen over? Heeft haar ziekte wel een externe oorzaak of beeldt ze zich alles in? ‘[W]aarom was ze anders gestopt met eten, als niet door de dwang en de macht van een god? Even had ze overwogen het karakter van Limos helemaal te schrappen. De metafoor was mislukt, bood geen inzicht of verklaring. Toch kon ze hen niet loslaten.’ Anne heeft verhalen en beeldspraak nodig om de wereld om zich heen te kunnen bevatten.
Op verschillende momenten in de roman verschijnt Limos dus fysiek aan Anne als een aantrekkelijke, androgyne figuur die haar aanraakt, probeert om te praten en te beïnvloeden. Is het doordat Anne zich openstelt voor deze mythische figuur dat andere mythische krachten ook de wereld binnen kunnen glippen?
Ze is dus verslingerd aan Griekse mythen, die ze ’s avonds ook vaak aan Jaap voorleest. De mythe waar de roman het meest aan ontleent is het verhaal van de Minotaurus, dat nooit expliciet wordt vernoemd. Waar Poseidon in de originele mythe de stier naar koning Minos stuurt die uiteindelijk de vader van de Minotaurus zal worden, is Poseidon in de roman een vinnige fokstier, met wiens zaad Anne zonder haar medeweten bevrucht wordt. (Dat het hier om ernstig seksueel grensoverschrijdend gedrag gaat, lijkt niet aan de orde te zijn…) Wie de mythe kent, weet dat zo’n tegennatuurlijk wezen niet gewoon gras eet zoals andere runderen…
Terwijl Anne op zoek gaat naar verbeelding en narratief, heeft Jaap zich het mechanische denken van de moderne vleesindustrie volledig eigen heeft gemaakt. Zo staan ze dus lijnrecht tegenover elkaar. Verhalen, figuratief taalgebruik en indirecte communicatie brengen Jaap in de war en laat hij dus liever links liggen.
De kringloop van de natuur
Jaap beschouwt de koeien dan ook als een soort machines die gras omzetten in melk. Ze hebben geen namen, maar nummers. Die kringloop ziet hij als een mechanisch systeem, een proces waarvan hij alle segmenten denkt te begrijpen en te controleren. ‘Zolang de zon bleef schijnen, kon deze cyclus tot in het oneindige worden herhaald.’ Wanneer zijn koeien tijdens Annes zwangerschap plots niet meer eten, probeert hij het probleem dan ook op die gesegmenteerde manier aan te pakken. ‘Net als bij de John Deere moest hij alle onderdelen afzonderlijk nalopen.’ Zijn droom is om het proces te kunnen vatten in een zelfbedachte, ultra-efficiënte machine en zo niet alleen grip te krijgen op zijn naaste omgeving maar ook op zijn leefwereld die zich tot de boerderij beperkt.
Voeding is een belangrijk onderliggend thema in de roman. Dat merken we al op aan de inhoudstafel: het boek is opgedeeld in hoofdstukken die elk de naam dragen van één van de magen van een koe, alsof we met het verhaal de hele boviene spijsvertering doorlopen.
Als er één voedingsmiddel is dat bij uitstek die link tussen leven en dood op scherp stelt, is het wel vlees. Het is het onderwerp van bepaalde taboes en regels die per cultuur sterk verschillen. Welke dieren worden gegeten, welke niet ? Welke delen van het dier zien we liever niet op ons bord verschijnen? Met de industrialisering van de vleesproductie is er daarbij nog sprake van een soort cognitieve dissonantie. We worden er liefst niet te veel aan herinnerd dat we een levend wezen aan het verorberen zijn, dat eigenlijk niet zo sterk verschilt van de hond die naast ons bed slaapt of de kat die we elke ochtend aaien. Dat er geweld gepaard gaat met de productie van ons voedsel, vergeten we liefst. Bij de mensen die in de industrie werken en dagelijks met het geweld geconfronteerd worden, zorgt dit voor een diepgewortelde vervreemding. De roman raakt dit kort aan, zonder er echter diep op in te gaan.
Zelfs wanneer Anna haar anorexia nervosa een beetje onder controle heeft, wekt de aanblik van het vlees dat Cor en Jaap verorberen een soort viscerale walging bij haar op. Ze had een nauwe band met haar paard Oregon en staat ook dichter bij de koeien op de boerderij dan Cor of Jaap ooit deden. Is het dan omdat ze er het levende dier in het vlees herkent? Dat wordt nooit geëxpliciteerd.
Over vader Cor lezen we: ‘[z]ijn vee vrat het gras, hij vrat hun vlees. Hun lichamen waren een verlengstuk van zijn eigen onverzadigbare spijsvertering.’ Een soort perverse loop van eten en gegeten worden waarin de dieren geïnstrumentaliseerd worden. ‘Vader Koeman was één geweest met de melkveehouderij, zoals hij dat zelf altijd zei.’ Toch is er een duidelijke hiërarchie en scheiding tussen het vee en de veehouders. Anne, als buitenstaander, observeert echter dat ‘[z]e aten als hun koeien, hun kaken kwamen niet tot stilstand voordat alles was verdwenen’.
Die dierlijke, primitieve kant lijkt te zijn waaraan Anne wil ontsnappen door niet meer te eten: de aardse, sterfelijke werkelijkheid.
Ze was na twee dagen vasten weer terug onder de mensen, de slaven van hun magen. De aardappelpuree in haar buik bond haar aan de grond, als zand in een heliumballon. Maar heel even was ze boven het wolkendek van de Nederlandse gewoonheid uitgestegen en had ze de zon gezien.
Limos wijst haar verschillende keren terecht, herinnert haar eraan dat ze meer is dan een simpele sterveling die deel is van de cyclus van de natuur:
Het zijn stervelingen, Anne, die nog nooit een god hebben gezien. Ze willen niets liever dan dat jij weer een van hen wordt, terugvalt in het leven van vreten en schijten. Zo bang zijn ze voor de gedachte dat er meer is dan dat.
Plattelandssprookje, thriller of rechtbankdrama?
De roman roept bij momenten een bepaalde walging op. Dat is eerder als reactie op het gewelddadige bloedvergieten zonder schuldbesef (we wanen ons bijna in een voyeuristische Netflix-documentaire over een sadistische seriemoordenaar), dan door het feit dat het monsterlijke kind mensenvlees verorbert. Nochtans had dat feit interessante vragen kunnen oproepen. Over de Minotaurus leest Jaap: ‘Hij kon niets anders verteren dan vlees van het enige sterfelijke wezen dat deels boven de natuur verheven is: de mens.’ Goede horror speelt met diepe, soms onbewuste angsten van de mens. Het wezen dat de mens tot voedsel maakt, duwt hem resoluut terug in de kringloop van het leven. Het had een soort wraak kunnen zijn voor wat er met haar halfzussen en -broers gebeurt in de veehouderij, maar het monster hier is geen jager, en lijkt enkel gekookt of gebakken mensenvlees te eten. Het echte monster lijkt eerder Jaap te zijn, die zonder scrupules tientallen mannelijke sekswerkers vermoordt om haar te voeden. (Is het vanuit een soort hang naar realisme dat zij de slachtoffers zijn, omdat ze makkelijk in de val lopen en minder snel gemist worden?)
Naar het einde van de roman toe trekt Wester het verhaal buiten de bubbel van de twee geïsoleerde personages. Dat zorgt ervoor dat de plot een beetje ongeloofwaardig wordt en dat er veel losse eindjes blijven hangen. Het plattelandssprookje, dat na de geboorte van het monster eerder een thriller geworden was, vervelt tot een rechtbankdrama dat niet echt overtuigt.
Koeman is een gedurfde roman, en Wester blinkt uit in de beschrijvingen van het alledaagse leven op de boerderij. Het verhaal stipt veel interessante denkpistes aan, zonder daarentegen echt ergens bij stil te staan. De beschrijvingen van autisme zijn allesbehalve subtiel en genuanceerd te noemen. We missen ook het vrouwelijk perspectief: hoe is het om een monster te baren? Anne wil haar kind niet meer zien, maar daar stopt het ook. Voor een boek dat als body horror omschreven wordt en gaat over een stoornis als anorexia, is er weinig lichamelijkheid aanwezig. Net als in een Griekse tragedie lijken de personages daarbij niet veel bewegingsvrijheid te hebben; hun (gewelddadige) lot is bij voorbaat bezegeld. Deze donkere eco-thriller laat haar lezers dus helaas wat op hun honger.
Een recensie van Koeman van Jan Wester door Hannah Cornelus in samenwerking met het Algemeen-Nederlands Verbond en het Willemsfonds in het kader van De Bronzen Uil.

Reacties
Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.