Deel Facebook Twitter / X LinkedIn
Het lijkt me voor een schrijver een van de grootste vloeken en zegens in één: een sticker op het omslag van je nieuwste roman geplakt krijgen met de tekst ‘voor de lezers van’, gevolgd door een grote naam. Natuurlijk, het zal de verkoopcijfers ongetwijfeld ten goede komen, maar is het juist niet het streven van elke literair auteur om een boek af te leveren dat uitblinkt in originaliteit?
De Deense debutant Linea Maja Ernst lijkt van het haar opgeplakte predicaat in elk geval weinig hinder te ondervinden. Zij debuteerde deze zomer met Onder vrienden – niet alleen duidelijk in de markt gezet als vakantieleesvoer, met een afbeelding van een groep vrienden in zwemkleding op een vlot, dobberend op een Scandinavisch ogend meer, maar ook zonder schroom meeliftend op de hype van de Ierse schrijfster Sally Rooney, met een sticker die spreekt van ‘De Scandinavische sensatie voor de lezers van’.
Waar de vergelijkingen op zulke reclame-uitingen soms wat lastig te herleiden zijn, is deze analogie zeker niet vergezocht: Rooney veroverde de harten van velen met Gesprekken met vrienden (2017) en Normale mensen (2018), over hogelijk zelfbewuste jongvolwassenen die zoeken naar hun eigen identiteit en onderlinge verhoudingen. In haar laatste romans – Prachtige wereld, waar ben je (2021) en Intermezzo (2024) – reflecteren haar personages daarnaast steeds nadrukkelijk op de hedendaagse maatschappij en haar onrechtvaardigheden.
Rooneys boeken zijn door velen bestempeld als millennialliteratuur en daarmee als knappe weergaven van het leven van de millennialgeneratie, die tegelijkertijd worstelt met de binnen- en de buitenwereld: gendergrenzen zijn opgerekt, op seksueel gebied lijkt niets te gek, je kunt studeren wat je maar wilt. Tegelijkertijd staat de wereld echter op allerlei plekken in brand, hangt het verslechterde klimaat als een donkere wolk boven ons hoofd en is op de gespannen huizenmarkt nauwelijks plek voor jonge mensen.
Binnen die wereld vindt men nog de meeste houvast in vriendschappen: vrienden blijken de dankbaarste gesprekspartners, mede omdat zij vaak dezelfde alfastudie – veelal literatuurwetenschappen, zoals Rooney zelf – hebben gevolgd, en daar dezelfde marxistische idealen onderwezen hebben gekregen. Tegelijkertijd vormen juist die vriendschappen voer voor verwarring: de grens tussen vriendschap en erotiek blijkt vaak diffuus, waardoor de vertrouwensbasis van de band verstoord kan raken.
Bovengenoemde typering van Rooneys oeuvre valt bijna één op één toe te passen op Ernsts debuutroman, die in eigen land gelauwerd werd – ze won er de prestigieuze Deense Debutantenprijs mee – en die onder meer werd vertaald naar het Engels, Nederlands, Spaans en Italiaans. We volgen een groep vrienden die is neergestreken in een huisje aan een meer in Noord-Jutland – in eerste instantie om samen vakantie te vieren, maar algauw, zo blijkt, ook om het verrassingshuwelijk van een van de stellen bij te wonen. Naast dit heterokoppel, Esben en Karen, zijn ook het reeds getrouwde heterostel Adam en Gry en hun twee jonge kinderen van de partij, evenals het lesbische koppel Charlie en Sylvia en transman Kvæde. Allemaal krijgen ze beurtelings de focalisatie toebedeeld, waardoor we dezelfde dagen door meerdere ogen beleven.
Aanvankelijk is de sfeer gemoedelijk: de jonge dertigers hangen wat bij het meer, gaan met elkaar in gesprek over de grote thema’s des levens en sloven zich zo nu en dan uit voor een exorbitante lunch. Ze combineren shakshuka, opgeklopte boter en allerlei andere gerechten die ze kennen van foodblogs en die ze – net als de rest van hun generatie – proberen na te maken in de keuken.
Naarmate de dagen verstrijken, wordt de sfeer echter steeds onheilspellender. In de gesprekken sluipt steeds meer onenigheid, met als grote climax het moment waarop Sylvia openlijk toegeeft meer ruimte te zoeken voor het exploreren van haar seksualiteit, waar mogelijk ook buiten haar relatie met Charlie. Dat valt lang niet bij iedereen in goede aarde: is het niet vooral egoïstisch om lekker in het rond te willen neuken, geen rekening houdend met de gevoelens van partners en andere betrokkenen?
Het gesprek blijkt een splijtzwam in de groep: waar een deel, onder wie de gekwetste Charlie en de nogal correcte Karen, Sylvia beticht van kinderachtig gedrag (waarom zou je deze mededeling juist aan de vooravond van het huwelijk in de groep gooien?), zijn met name de mannen wel te spreken over haar eerlijkheid. Dat kan ook iets te maken hebben met het feit dat sommigen van hen elkaar tijdens het vakantieverblijf nadrukkelijker opzoeken. De spanning is al voelbaar wanneer Kvæde en Adam elkaar gadeslaan tijdens een gezamenlijke duik in het meer: ze weten beiden niet goed wat ze met het ontblote lijf van de ander moeten aanvangen.
Ernst vangt deze ontwikkelingen in zeer zintuigelijk proza, dat de lezer meeneemt in de intiemste ervaring, tot op het niveau dat het bijna ongemakkelijk wordt. Neem de openingsscène, waarin Sylvia tijdens de laatste kilometers van de autorit naar het huisje haar broek openritst om haar onderbroek recht te trekken en door de stof heen haar schaamlippen aanraakt, om vervolgens aan haar vingers te ruiken om de geur van haar eigen geslacht in zich op te nemen. Het is meteen een goede test voor de lezer, die daarna nog veel meer erotiek voorgeschoteld zal krijgen: van ruige seks tussen Charlie en Sylvia tot een vrijpartij waarbij het translichaam van Kvæde uitgebreid wordt geëxploreerd.
We kijken hier naar personages die zich begeven op het snijvlak tussen adolescentie en volwassenheid: zoekend tasten zij een nieuw leven af waarin ze zelfverzekerder moeten overkomen dan ze in werkelijkheid zijn. Dit perspectief zorgt voor een extreme focus op hun eigen gedachten, gevoelens, uiterlijk en gedrag en dat van anderen, aan wie ze zich maar al te graag spiegelen om hun eigen identiteit vorm te geven. Tot in den treure analyseren ze elkaars keuzes op het gebied van scholing, werk, partners, ouderschap, kleding, hobby’s en ga zo maar door – net zolang tot je als lezer uitgeput dreigt te raken van het reusachtige bewustzijn waarmee ze zichzelf en de wereld om hen heen aanschouwen.
Irritant wordt het wanneer die beschouwingen, hoe raak ze soms ook zijn, nogal aan de oppervlakte blijven hangen: ze ‘lezen de actuele literatuur terwijl ze anderhalf kind baren en bijschrijven in hun eigen gezonde vereniging van eigenaren’, ze ‘stomen dumplings in hun lichte woonkeuken en vormen het toonbeeld van geluk’. Je krijgt bijna het idee dat deze vrienden – die tijdens hun studietijd nogal close waren, maar elkaar sindsdien wat uit het oog zijn verloren – niet zozeer met elkaar praten, maar vooral onuitgesproken veronderstellingen over de ander bevestigd willen zien.
Die aannames stutten de verschillende focalisatoren maar al te graag met beelden die ze kennen uit de kunsten, maar ook uit films en van het internet. Charlie ziet er in Kvædes gedachten uit ‘zoals op oude afbeeldingen van engelen’. Een gefantaseerde seksscène ‘zou eruitzien als iets wat door Joachim Trier was geschreven, iets wat Sally Rooney had geschreven, smaakvol, onderkoeld, naturalistisch, maar fotogeniek’. Een tafel is gedekt zoals in de queerhitfilm Call Me By Your Name (2017). ‘Het moet niet alleen op een film lijken, het moet als een film zijn’, denkt Sylvia tijdens het kunstzinnig neerleggen van de citroenen en abrikozen – zo hoog ligt dus de lat.
Wanneer je Onder vrienden, net als het werk van Rooney, leest als het portret van een generatie, ligt medelijden op de loer: hoe uitputtend moet het zijn om dag in, dag uit jezelf en anderen zo in de gaten te houden, zelfs – of juist – in een ogenschijnlijk ontspannen setting als een familievakantie? Sociale media spelen in Ernsts roman geen reusachtige rol, maar toch zijn die nooit slapende digitale ogen continu voelbaar: ze kunnen alleen maar zo goed van elkaars leven op de hoogte zijn en zo bezig zijn met de branding van hun eigen zelf omdat ze continu door zichzelf en anderen worden bekeken. Tel daar een veelvuldig gebruik van Engelse woorden – daddy, sophisticated – bij op en je waant je in een heuse millennialrealityshow.
Het pregnantste is de kwestie van zien en gezien worden misschien wel voor Kvæde, die sinds zijn transitie continu probeert te begrijpen hoe hij zich als man moet gedragen, de kunst afkijkend van de mannen om hem heen. Eerder had hij geen toegang tot dat mannelijke gedrag, legt hij tijdens een van de vele gesprekken uit. Het was als een laboratoriumexperiment waarvan de onderzoeker door diens aanwezigheid de situatie te veel beïnvloedde; mannen passen hun gedrag in de aanwezigheid van vrouwen automatisch aan. Nu pas ziet hij hoe ze zich in hun puurste vorm gedragen, imiteert hij hen en vraagt hij zich af of zijn probeersels er hetzelfde uitzien als die van zijn mannelijke vrienden.
Al die onderzoekende scènes vullen de eerste helft van Onder vrienden – en precies wanneer je daar als lezer genoeg van begint te krijgen, barsten de onderhuidse spanningen uit hun voegen. Alle seksuele clous die Ernst in het eerste deel van de roman telkens weer laat vallen, krijgen in het tweede deel een vervolg. Die avances zetten de onderlinge vriendschappen onder spanning, ook omdat de vraag rijst of sommigen van hen elkaar niet gebruiken als pionnen in de zoektocht naar hun eigen seksualiteit. ‘Jij denkt dat ik belangrijk voor je ben,’ zegt een van hen tegen een ander, ‘maar ik ben niets anders dan een voorwerp in jouw psychologie. Dat is erg kwetsend.’
Met die diepere laag transformeert Ernst Onder vrienden van een vermoeiend kijk-ons-eens-spel in een kritische zoektocht naar een authentiek zelf. De personages worden zich meer en meer bewust van hun eigen clichématigheid en ervaren zodoende een leegheid die maar moeilijk op te vullen valt. Zo beseft Sylvia tijdens een uitbundig diner met een hoop schaal- en schelpdieren:
Daar zitten ze in hun mooie kleren, met hun glitterschmink. Plotseling dringt het tot Sylvia door, ze zijn de meest pretentieuze mensen op deze wereld, en zij is de meest pretentieuze van allemaal. Ze spelen vals, het is allemaal spel. Het is zo ingestudeerd: schijfjes citroen, oranje wijn. Je wilt het decor graag in het echt uitvoeren. Maar een rivierkreeft heeft een schaal, ze heeft geen idee hoe je het doet.
Uiteindelijk doen sommigen van de aanwezigen hun eigen discussies ook af als ‘salonpraatjes’, die met hun hoge theoretische gehalte te ver af staan van het echte leven. Tijdens een van de vele seksuele uitspattingen in de roman verzucht een van de personages: ‘Hij wil hem hard vastpakken. Het is niet iets theoretisch, het gaat niet over “genderidentiteit”. Het is fysiek en daarom is het echt.’
Je zou alle personages zo’n moment van helderheid gunnen, waarin ze losbreken uit de kooi van veronderstellingen en eisen die ze om zichzelf en hun dierbaren heen hebben gebouwd. Misschien is dat wel de grootste opbrengst van de zomerse vakantie die Ernst beschrijft: de vrienden komen niet zozeer nader tot elkaar omdat ze verhelderende ideeën uitwisselen, maar omdat ze beseffen dat al dat getheoretiseer er maar weinig toe doet zolang je je verlangens niet omzet in daden. Dat je daar soms een ander mee kwetst, is misschien net zo goed een welkome oefening: het dwingt de personages hun vriendschappen en relaties in gezamenlijkheid te evalueren, in plaats van eindeloos te blijven hangen in hun eigen hoofd. Ernsts roman voegt daarmee een knappe dimensie toe aan het genre van de millennialliteratuur, waarbij ze deze generatie een multidimensionale spiegel voorhoudt.
Een recensie door Anne Louïse van den Dool over Onder vrienden door Linea Maja Ernst (vert. Femke Muller).
Reacties
Je reactie zal pas verschijnen na controle op spam. Dat kan een paar uren of dagen duren.