Zoeken naar gelaagdheid in Allendes nieuwste roman

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

In Mijn naam is Emilia del Valle (gepubliceerd en vertaald in 2025) brengt de Chileense auteur Isabel Allende ons net als in haar eerdere werk naar haar geboorteland. Deze keer vertelt Allende het verhaal van de jonge verslaggeefster Emilia del Valle. De vertelling begint in 1873 in San Francisco, op de dag dat Emilia 7 jaar wordt. Ze is het buitenechtelijke kind van Molly Walsh, een Ierse novice non die ooit werd verleid en verlaten door een Chileense aristocraat, Gonzalo Andrés del Valle. Nadat Molly gelukkig hertrouwt, wordt Emilia opgevoed door haar liefdevolle stiefvader. Het is echter op haar verjaardag dat de naam van haar biologische vader voor het eerst wordt genoemd, en daarmee ook het verre land dat Chili heet.

Schrijven in een mannenwereld

Emilia is een meisje met een creatieve geest en een rijke fantasie. Vanaf haar zeventiende begint ze met het schrijven van ‘driestuiverromans’, sappige verhalen over misdaad. Dat doet ze onder het pseudoniem Brandon J. Price, want een vrouwelijke schrijver wordt in die tijd niet serieus genomen. Haar talent blijft niet onopgemerkt, en op haar drieëntwintigste  krijgt ze zowaar haar eigen column bij The Examiner. Toch moet ze haar ware identiteit blijven verbergen in een door mannen gedomineerde wereld. Een van die mannen is de journalist Eric Whelan. Aanvankelijk zijn de twee concurrenten, maar ze zijn aan elkaar gewaagd en worden door de uitgever van de krant gedwongen met elkaar samen te werken. Terwijl Eric zich richt op de technische aspecten van de misdaad, kiest Emilia voor het menselijke perspectief. Ze overtreedt bewust de regels: ze verzamelt haar informatie bij de lagere klasse zoals het schoonmakend personeel. Zo heeft zij zaken doorgaans sneller opgelost dan de politie.

Tot hier is de roman ‘des Allendes’: smeuïg, humoristisch, enigszins fantastisch, maar door de vertelstijl zeer overtuigend. 

Waas van afstandelijkheid

Maar dan brengen Emilia’s talent en vastberadenheid haar van San Francisco naar New York, waar ze, nog altijd onder pseudoniem, reportages schrijft over het stedelijke leven van een stad in volle bloei, en waar ze ook nieuwe vormen van vrijheid, denken en verlangen leert kennen. Hierdoor krijgt het verhaal minder vaart. Sterker nog, Emilia’s reportages vormen een trage onderbreking van de leeservaring. 

Als Emilia eindelijk onder haar eigen naam mag gaan schrijven, grijpt ze meteen de kans om als correspondent naar Chili te reizen, waar in 1891 de bloedige burgeroorlog woedt tussen president Balmaceda en het rebellerende congres. Zo’n onderneming is in die tijd voor een vrouw niet gebruikelijk en zeker niet zonder risico, maar samen met Eric Whelan, met wie ze inmiddels bevriend is geraakt, duikt ze in het oog van het conflict. Ze maakt meteen van de gelegenheid gebruik om de Chileense rijkeluiszoon te vinden die haar verwekte en haar moeder direct in de steek liet. Allende heeft de landschappen, patronen en conflicten van Chili in vroegere romans al verkend en toonde eerder (bijvoorbeeld in Bloemblad van zee) haar meesterschap in het verweven van historische feiten en fictie. In Mijn naam is Emilia del Valle bereikt echter noch het politieke conflict enige complexiteit, noch de liefdesgeschiedenis ware emotie. 

Terwijl Eric zich richt op de militaire aspecten van de burgeroorlog, brengen Emilia’s reportages haar bij sleutelpersonen in het conflict, van het slagveld en het veldhospitaal tot de gevangenis. Ze staat oog in oog met de gruwelen van de oorlog en met de dood zelf – veel spannende ingrediënten. Helaas lijkt alles omhuld door een waas van afstandelijkheid. In het bijzonder in de delen waarin Emilia de oorlog en de politieke situatie in Chili beschrijft, blijft de vertelling vaak beschouwend en oppervlakkig. Dit wordt goed geïllustreerd door een van Emilia’s reflecties:  

Het is onmogelijk om de verschrikking van de oorlog te beschrijven, niets wat ik kan vertellen komt ook maar in de buurt van de werkelijkheid en ik kan het alleen maar doen vanuit het beperkte zicht dat ik had op de grond.

Wie vertelt hier eigenlijk?

De roman is geschreven in de eerste persoon vanuit Emilia’s perspectief, maar Allende valt soms terug op een meer alwetende vertelwijze, waarbij ze de gedachten en gevoelens van andere personages weergeeft. De verslaggeefster heeft hierdoor kennis van gebeurtenissen waar ze niet bij is geweest. Dit veroorzaakt een zekere afstand tussen lezer en hoofdpersoon, wat de emotionele impact van het verhaal belemmert. 

Intussen stelde de president zorgvuldig een document op, met de hand geschreven in zijn elegante schoonschrift zonder ook maar één doorhaling, alsof hij het eerder had voorbereid, waarin hij zijn aftreden meedeelde en zijn taak overdroeg aan een oude generaal die een heldenrol had gespeeld in vorige oorlogen, in de hoop dat diens aanzien de overdracht van de macht van zijn regering naar de Revolutionaire Junta zou vergemakkelijken.

In tegenstelling tot het bekende principe ‘show, don’t tell’,  wordt er eerder te veel verteld en te weinig vertoond. De personages blijven oppervlakkig en maken weinig ontwikkeling door. Dit geldt óók voor die van het hoofdpersonage. Zij is een vrouw die zichzelf onder verschillende omstandigheden steeds opnieuw uitvindt. Dit proces van zelfontdekking en persoonlijke groei is een belangrijk thema in het boek. Het krachtige ‘Ik had niet echt geweten wie ik was tot de omstandigheden me op de proef stelden’, biedt potentieel, maar wordt niet voldoende verder onderzocht in de tekst.

De geëngageerde verteller

Het meest verfrissende element van dit verhaal is wat mij betreft het terugkerende patroon van het verkrijgen van waardevolle informatie van de dienstmeiden en huispersoneel. Deze fragmenten geven een intiemer perspectief op de gebeurtenissen die de politieke geschiedenis van Chili vormden, en behoren tot de krachtigste elementen van het boek.

Ik kreeg de details over de dood van de president te horen van Rufina, de vrouw die mijn vader had verzorgd tijden zijn laatste dagen, met wie ik bevriend was geraakt. (…) Ze klopte aan bij de dienstingang, met haar zwarte omslagdoek en een mandje aan de arm, vroeg nederig toestemming me te bezoeken en kwam naast me zitten om te bidden en me roddelpraatjes te vertellen. Er bestonden geen geheimen voor het dienstpersoneel van de vooraanstaande families, want hoe die ook probeerden hun ondeugden en fouten te verdoezelen, een trede lager op de sociale ladder was alles algemeen bekend.

Dit soort scènes tonen Allende op haar best: betrokken, zintuiglijk en met oog voor de mensen in de marge van de geschiedenis. Juist in deze momenten klinkt haar stem het duidelijkst door.

Allende, die haar carrière begon met het magisch realisme, lijkt in dit werk echter een meer gematigde verteltrant te hanteren. De roman heeft het karakter van een persoonlijke zoektocht: Emilia probeert haar plaats te vinden in een wereld die wordt gekarakteriseerd door politieke onderdrukking, maatschappelijke ongelijkheid en het zoeken naar identiteit. Emilia’s ontberingen zijn niet mals, maar ze slaagt overal in: ze heeft succes als schrijver en verslaggever, wordt en blijft verliefd op Eric, ze vindt haar biologische vader, herstelt haar relatie met hem, erft een stuk land in het zuiden van Chili en overleeft ternauwernood haar executie. Even lijkt alles af te koersen op een slechte afloop als Eric terugkeert naar Amerika en zij via onbegaanbaar gebied eerst ‘nog even’ het geërfde stuk land besluit op te zoeken. Tijdens de tocht ernaartoe verzamelt ze al haar herinneringen in haar schrift: de roman die wij als lezer in handen hebben. 

Ik schrijf en ik schrijf, al kan ik de letters in de wattige schemering van de mist nauwelijks onderscheiden. Mijn verhaal gaat tot hier, want mijn schrift is vol, en als ik onderaan deze bladzijde ben, zal ik er geen woord meer aan kunnen toevoegen.

In de epiloog, verteld vanuit Erics perspectief, blijkt dat van Emilia sindsdien geen teken meer is vernomen. Eric, wanhopig en vol schuldgevoel, keert terug naar Chili om haar te zoeken. Hij vindt haar in de wildernis, waar ze in het reine is gekomen met haar verleden. Ze wist dat hij zou komen, zegt ze. Zodra hij er is, is zij bereid met hem terug te keren. Dit zorgvuldig afgehechte einde is kenmerkend voor Allende. Al is het hier misschien iets té zorgvuldig.

Mijn naam is Emilia del Valle is keurig gecomponeerd, maar mist de natuurlijke levendigheid en emotionele gelaagdheid van Allendes eerdere werk. Toch zijn er, alles afgewogen, momenten die het boek de moeite waard maken. Met name de opvallende actualiteit van Allendes thematiek is interessant: de Chileense burgeroorlog van 1891 lijkt op het eerste gezicht ver weg, in tijd en plaats, maar de overeenkomsten met de huidige oorlog in Europa en de spanningen rond de Amerikaanse invloed op de wereldpolitiek zijn onmiskenbaar. 

Allende laat er geen twijfel over bestaan waar haar sympathie ligt. Via Emilia kijken we naar het onrecht dat arbeiders, huispersoneel en de inheemse bevolking wordt aangedaan, terwijl de katholieke kerk, gesteund door de Chileense aristocratie, zonder omhaal van haar voetstuk wordt gestoten. Emilia probeert zich in haar verslaggeving ‘professioneel neutraal’ op te stellen, maar haar morele positie verraadt zich in passages als de onderstaande.

Ik geloofde dat Balmaceda echt probeerde de rechten van de gewone man te verdedigen en de ijzeren macht van de aristocratie te breken, maar ik had ook gehoord dat hij met grote wreedheid optrad en dat zijn motieven niet bepaald verheven waren. Ik wist niet wat ik ervan moest denken. Wat was de waarheid?

De roman biedt interessante perspectieven op de Chileense burgeroorlog en de politieke context waarin het verhaal zich afspeelt. Toch mist het boek de emotionele gelaagdheid en de bezieling die Allendes eerdere werk zo kenmerkten. De poging om het persoonlijke en het politieke met elkaar te verweven, pakt niet altijd overtuigend uit, zelfs niet bij een van de meest gelezen verhalenvertellers ter wereld. Allende kan zich, met haar omvangrijke en invloedrijke oeuvre, echter een mindere roman veroorloven.