De logica van de hapering

Deel Facebook Twitter / X LinkedIn

In The Testaments, de dramaserie uit 2026 gebaseerd op het verhaal uit 2019 van de Canadese schrijver Margaret Atwood, gaat een van de hoofdpersonen, Agnes, naar een bal waar ze voor het eerst mag dansen met mannen. Haar moeder vraagt of ze voorbereid is:

‘Wat doe je als een van de [mannen] je een drankje aanbiedt?’

‘Ik weiger’, antwoordt Agnes.

‘Nee, je aarzelt – Oh, ik… ik k… (lacht zacht) ik drink niet…– Hij laat het dan gaan óf hij moedigt het aan. Wat doe je als hij aandringt?’

‘Dan accepteer ik het drankje, met gratie.’

‘Maar niet té veel gratie. Je bent een godvrezend meisje, geen trut.’

Tijdens het lezen van de debuutbundel Bewegingsmogelijkheden van Sytske Frederika van Koeveringe dacht ik vaak terug aan dit fragment. De scène laat namelijk perfect zien welke ruimte Agnes krijgt en wat het verschil is tussen natuurlijke twijfels en opgelegde haperingen. In Van Koeveringes poëzie is het de vraag waar twijfels vandaan komen. Kun je een twijfel traceren en hoe kun je bewegen als je constant hapert?

Als geheel is de bundel Bewegingsmogelijkheden een kunstwerk. De beelden zijn scherp en ze worden steeds verder uitgediept waardoor de teksten moeiteloos blijven hangen. Ik dacht telkens: dít is waarom poëzie gebundeld bestaat. Niet alleen omdat de gedichten van dezelfde schrijver zijn of rond één thema draaien, maar omdat de bundel als geheel een effect kan hebben; een gevoel dat één los gedicht nooit kan oproepen.

De teksten gaan over een verlangen naar een ik, die niet in positieve termen lijkt te kunnen bestaan. Het lukt vooral om te beschrijven wat het ik niet moet zijn en niet kan zijn. In Bewegingsmogelijkheden voelt ruimte vaak als een negatief in de fotografie, waarin de lichte delen op de foto bestaan bij gratie van de donkere delen. De ruimte waarin het ik zich kan bewegen wordt vooral zichtbaar door wat die beweging beperkt.

In de gedichten gaat het vaak over hoe je kunt weten wat goed is:

ik stond daar stil te zijn / dit ligt niet aan haar / dit overkomt mij elke ontmoeting met meer dan drie personen / goede bedoelingen / gaat het goed? / ja goed / all good / goedgoedgoed / een goede gesprekspartner / zal zoiets zijn als een goede sporter / een goede moeder / goede dochter / een goede zus / een goede werknemer / is ook beter / best / prima

De bovenstaande schuine strepen staan letterlijk in de tekst; ze staan op meerdere plekken in de bundel. De teksten staan dan gepropt op een pagina en geven een benauwd gevoel. Alsof alleen maar de taal bestaat, alleen maar gedachten, en verder geen ruimte.

Mensen zijn niet altijd letterlijk aanwezig in de gedichten, soms zijn het meer corrigerende stemmen. Vooral die teksten lijken sterk op de eerder genoemde scène uit The Testaments, de serie die trouwens het vervolg was op het succesvolle The Handmaid’s Tale. De corrigerende stem zegt dan: ‘hard lachen / niet te hard’. Die stem lijkt de balans zelve te zijn, een anderzins prachtige eigenschap, maar in deze teksten voelt balans eerder als een soort dun koord dat vlak boven de hel hangt. Je kunt het amper goed doen en je zult waarschijnlijk vallen. 

Nederland van bovenaf 

In deze poëzie komen veel anderen voorbij, uit allerlei beroepsgroepen. Niet in de laatste plaats omdat Van Koeveringe schrijft over ziek zijn, een ‘tumor [die] verdampt was’, een ‘uitgeputte eicelvoorraad’ en de mensen met wie je dan te maken krijgt. Van Koeveringe kan absurd, onverwacht grappig en precies schrijven over adviezen. Bijvoorbeeld in een scène bij de acupuncturist:

Het is je enkel waar je last van hebt
En in je knieën zitten je nieren en in je nieren zitten je grenzen
Nieren bestaan niet uit zes of vier maar uit drie letters
Je nieren zijn Nee.
Daarom ben je moe, kom eens op voor jezelf

Een ander gedicht is simpelweg een opsomming van jaartallen en bijbehorende diagnoses en behandelaars. De lijst begint bij het heden en werkt terug naar het verleden. In de vroegste jaren gaat het om een enkele psycholoog. Dan zijn er veel diagnoses: claustrofobie, prestatieangst, slaapproblemen, borderline, controledrang, burn-outklachten, hypochondrie.

De escalatie in het diagnosegedicht bestaat in het feit dat de diagnoses steeds complexer worden en er steeds meer behandelaars betrokken raken bij het proces: acupuncturisten, arboartsen, psychologen, gynaecologen, bekkenbodemspecialisten, hypnotherapeuten. Daarnaast gebeurt er iets interessants: in de latere jaren wordt het moeilijker om een diagnose te stellen. De vraag die dan opdoemt: worden de diagnoses complexer? Of is het minder makkelijk iemand in een hokje te stoppen als er meer behandelaars zijn – als je meer mensen om een mening vraagt? Van Koeveringe beschrijft deze twijfel op een mooie manier:

Ik weet nog steeds niet of de uitwerking van Grote
Begrippen Verharde Termen Labels en Etiketten
zich ontvouwen in bevrijding of in een
donker bebost pad

Nederland van bovenaf

Na het lezen van de bundel vroeg ik me af: werken labels als een bevrijding of als een verduistering? Wanneer is gezien worden een bevrijding? Kijken we minder goed naar mensen die we een label geven, omdat we denken ze gezien te hebben? Misschien is de eerste keer dat iemand je begrijpt en ziet de bevrijding. En kun je daarna opgesloten raken in het begrip van de ander, wensen dat iemand nogmaals naar je kijkt met een nieuwe set ogen.

Oorzakelijkheid 

In de bundel staan geen paginanummers. De chronologie van de gebeurtenissen is duidelijk ondergeschikt aan wát er gebeurt, maar op iedere pagina staan sporen van oorzakelijkheid; je raakt de draad kwijt, maar je wordt ook in draad gewikkeld. Dat gebeurt met behulp van prachtige terugkerende beelden, zoals ‘een bij liggend op het hete asfalt’.

In een latere tekst gaat het over ‘vermoeide bijen redden / alleen weet ik niet waar ik suikerwater kan kopen / idem hoe ik dit aan zo’n uitgeput beestje kan geven’. En om bloemen ‘die meer nectar aanmaken wanneer ze / verwachten dat er meerdere bijen langs zullen vliegen // Zelfs de bloemen’. De vermoeidheid van de bijen en het idee dat bijen bij anticipatie van contact meer nectar aanmaken, zijn treffend

Zoveel van de menselijke vermoeidheid in de bundel lijkt door anderen te komen – door twijfels als opgelegde haperingen. Als de oplossing voor die vermoeidheid contact met anderen is, dan bestaat er geen uitweg; mensen zijn het probleem en de oplossing tegelijk.

Het laatste deel van de bundel omvat een lang gedicht, dat bijna een derde van het geheel beslaat. Het is een tekst die zo doordacht is qua vorm – lettergrootte, locatie van de woorden en beelden – dat het zich nauwelijks laat samenvatten. Vanwege de vorm voelt het alsof het gedicht kan ademen; de schuine strepen zijn verdwenen, de teksten worden niet langer gepropt op een pagina. Inhoudelijk gaat het laatste gedicht veel over ruimte:

een ik is nooit onderbezet vaker

te ruimvallend bij vlagen leeg

Het idee dat een ik een ruimte kan zijn – leeg, te groot, of net niet passend – is mooi. Een ruimte waarin je kunt bewegen, maar die ook nooit helemaal leeg kan zijn: ze is altijd al gevormd door anderen, door taal, door wat erin past of juist niet. Ik moet hierbij denken aan de Amerikaanse singer-songwriter Noah Kahan die zingt: ‘If I was empty space and you were a formless shape, we’d fit.’ De vraag is niet alleen wie in wie past, maar ook welke ruimte daarvoor nodig is en wie die ruimte creeërt.

De gedichten in Bewegingsmogelijkheden ogen eenvoudig, lezen vlot, en zijn gelaagd in vorm en inhoud; ze zijn zorgvuldig opgebouwd. Het zou me niet verbazen als deze bundel in het onderwijs gebruikt wordt om te laten zien wat poëzie kan betekenen: niet omdat de gedichten simpel zijn, maar juist omdat ze je laten reflecteren op wat je denkt te begrijpen.

Een recensie door Sahra Mohamed over de poëziebundel Bewegingsmogelijkheden van Sytske Frederika van Koeveringe.